Η απάτη στον τομέα των τροφίμων διακρίνεται ως ένα από τα πιο περίπλοκα και διακρατικά προβλήματα της σύγχρονης αγροδιατροφικής αλυσίδας. Από τη νοθεία προϊόντων και την παραπλανητική επισήμανση μέχρι τις παράνομες εισαγωγές, τέτοιες πρακτικές συνεπάγονται σημαντικές οικονομικές απώλειες και ταυτόχρονα κινδύνους για τη δημόσια υγεία.

Υπό το πρίσμα της ανησυχητικά διαμορφούμενης πραγματικότητας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανέλαβε μια εξαιρετικής σημασίας πρωτοβουλία με στόχο την ενίσχυση της ικανότητας εντοπισμού τέτοιων φαινομένων. Παρουσίασε ένα νέο ψηφιακό εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης, που φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι αρχές παρακολουθούν και αντιμετωπίζουν περιστατικά απάτης στον αγροδιατροφικό τομέα.

Η πλατφόρμα, με την ονομασία TraceMap, αξιοποιεί τεχνολογίες ανάλυσης μεγάλων δεδομένων για να παρακολουθεί τη διαδρομή των τροφίμων μέσα στην ευρωπαϊκή αγορά. Μέσω της χαρτογράφησης των εμπορικών ροών και της ανίχνευσης ασυνήθιστων προτύπων παραγωγής ή διακίνησης, το σύστημα μπορεί να εντοπίζει πιο γρήγορα ύποπτες δραστηριότητες και να βοηθά τις αρμόδιες αρχές να παρεμβαίνουν εγκαίρως.

Πώς λειτουργεί η νέα πλατφόρμα TraceMap

Σε ένα περιβάλλον, όπως αυτό της ευρωπαϊκής αγοράς τροφίμων, στο οποίο διακινούνται κάθε χρόνο εκατομμύρια τόνοι προϊόντων, η παρακολούθηση παραβιάσεων και νοθείας καθίσταται ολοένα και πιο απαιτητική.

Η πλατφόρμα TraceMap αξιοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για να επεξεργάζεται και να αναλύει τεράστιες ποσότητες δεδομένων από ευρωπαϊκά συστήματα ελέγχου τροφίμων, όπως το Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF) και το Trade Control and Expert System (TRACES), τα οποία καταγράφουν περιστατικά κινδύνου, εισαγωγές τροφίμων και μετακινήσεις προϊόντων στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Με αυτόν τον τρόπο, οι αρχές μπορούν:

• να εντοπίζουν γρήγορα ύποπτες περιπτώσεις απάτης στα τρόφιμα

• να χαρτογραφούν συνδέσεις μεταξύ επιχειρήσεων και φορτίων

• να παρακολουθούν την πορεία των προϊόντων σε όλη την αγροδιατροφική αλυσίδα

• να προχωρούν σε ταχύτερη ανάκληση μη ασφαλών ή μη συμμορφούμενων προϊόντων

Το εργαλείο είναι ήδη διαθέσιμο σε όλες τις εθνικές αρχές, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να κάνουν πιο στοχευμένους ελέγχους χωρίς να χρειάζονται πρόσθετους πόρους.

Όταν η τεχνολογία γίνεται εργαλείο πρόληψης κρίσεων

Η ανάγκη για πιο σύγχρονα και αποτελεσματικά εργαλεία ελέγχου – με την αξιοποίηση των δυνατοτήτων της τεχνολογίας – αναδείχθηκε έντονα μετά από μια σειρά μεγάλων διεθνών σκανδάλων τροφίμων την τελευταία δεκαετία.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν το European horse meat scandal το 2013, όταν αποκαλύφθηκε ότι προϊόντα που διακινούνταν ως βοδινό κρέας περιείχαν στην πραγματικότητα κρέας αλόγου. Η υπόθεση επηρέασε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και ανέδειξε τα σοβαρά κενά που μπορεί να υπάρξουν στην αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων.

Παρόμοια περιστατικά έχουν καταγραφεί και σε άλλες περιοχές του κόσμου. Ενδεικτικά στην Ασία και τη Βόρεια Αμερική έχουν εντοπιστεί περιπτώσεις όπου:

• ελαιόλαδο χαμηλότερης ποιότητας πωλούνταν ως “εξαιρετικά παρθένο”

• ψάρια διακινούνταν με λανθασμένη ή ψευδή επισήμανση είδους ή προέλευσης

• μέλι είχε αναμιχθεί με φθηνά σιρόπια ζάχαρης

Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις, η απάτη δεν περιορίζεται μόνο στην οικονομική εξαπάτηση των καταναλωτών. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία και να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στην αγορά τροφίμων.

Πιλοτική δοκιμή σε πραγματικό περιστατικό

Η νέα πλατφόρμα έχει ήδη δοκιμαστεί πιλοτικά σε μια πρόσφατη υπόθεση ανάκλησης βρεφικού γάλακτος, το οποίο είχε παρασκευαστεί με μολυσμένο έλαιο ARA προερχόμενο από την Κίνα.

Χάρη στην ανάλυση μεγάλου όγκου δεδομένων, οι αρμόδιες αρχές κατάφεραν να εντοπίσουν σε σύντομο χρόνο τις εμπλεκόμενες παρτίδες και να χαρτογραφήσουν τη διαδρομή του προϊόντος μέσα στην αγορά.

Ειδικοί εκτιμούν ότι εργαλεία αυτού του τύπου μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον χρόνο που απαιτείται για τον εντοπισμό προβλημάτων στην αλυσίδα τροφίμων και να επιτρέψουν ταχύτερη αντίδραση σε περιπτώσεις κινδύνου.

Η απάτη στα τρόφιμα σε παγκόσμια κλίμακα

Στην σύγχρονη εποχή η απάτη στον αγροδιατροφικό τομέα θεωρείται σήμερα μία από τις πιο επικερδείς μορφές παράνομης δραστηριότητας διεθνώς. Σύμφωνα με στοιχεία οργανισμών όπως η Διεθνής Οργάνωση Τροφίμων και Γεωργίας (Food and Agriculture Organization) και η Interpol, το φαινόμενο συχνά συνδέεται με οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα που εκμεταλλεύονται τα κενά στους μηχανισμούς ελέγχου και τις πολύπλοκες διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού.

Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης του προβλήματος, η διεθνής επιχείρηση Operation Opson – κοινή πρωτοβουλία της Interpol και της Europol – έχει οδηγήσει τα τελευταία χρόνια σε κατασχέσεις χιλιάδων τόνων νοθευμένων ή παράνομων τροφίμων σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Τα ευρήματα των ελέγχων καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα προϊόντων: από νοθευμένα ποτά και απομιμήσεις τυριών έως παράνομα αλιεύματα και παραποιημένα προϊόντα υψηλής αξίας που διακινούνται στην αγορά ως αυθεντικά.

Τα προϊόντα που βρίσκονται συχνότερα στο στόχαστρο της απάτης

Ορισμένα τρόφιμα παρουσιάζουν πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα νοθείας σε σύγκριση με άλλα.  Χαρακτηριστικά προϊόντα που εμπίπτουν στον κίνδυνο της απάτης είναι:

• Ελαιόλαδο
  Οι πιο συνηθισμένες πρακτικές απάτης είναι η ανάμειξη με φθηνότερα φυτικά έλαια, η ψευδής δήλωση χώρας προέλευσης και η πώληση ελαιολάδου χαμηλότερης ποιότητας ως “εξαιρετικά παρθένου”.

• Μέλι
  Η απάτη περιλαμβάνει κυρίως προσθήκη σιροπιών ζάχαρης ή καλαμποκιού και παραπλανητική αναγραφή της γεωγραφικής προέλευσης

• Ψάρια και θαλασσινά

Η λανθασμένη ή παραπλανητική επισήμανση ειδών αποτελεί ένα από τα πιο διαδεδομένα προβλήματα. Συχνά φθηνότερα είδη πωλούνται ως ακριβότερα ή δηλώνεται διαφορετική περιοχή αλίευσης από την πραγματική

• Μπαχαρικά
  Είναι ευάλωτα στη νοθεία κυρίως επειδή διακινούνται σε μορφή σκόνης. Σε ορισμένες περιπτώσεις προστίθενται φθηνά φυτικά υλικά για αύξηση του όγκου ή χρησιμοποιούνται τεχνητές χρωστικές για ενίσχυση του χρώματος

• Προϊόντα υψηλής αξίας

Τρόφιμα με ιδιαίτερη φήμη ή προστατευόμενη ονομασία προέλευσης, όπως το Parmigiano Reggiano, αποτελούν συχνά στόχο απομιμήσεων ή παραπλανητικής επισήμανσης

Γιατί αυτά τα προϊόντα είναι πιο ευάλωτα; Σύμφωνα με τους ειδικούς της ασφάλειας τροφίμων, η απάτη εμφανίζεται συχνότερα σε  τέτοιου είδους προϊόντα καθώς έχουν υψηλή εμπορική αξία, διακινούνται μέσω πολύπλοκων διεθνών αλυσίδων εφοδιασμού και είναι δύσκολο να ελεγχθούν εργαστηριακά ως προς τη σύσταση ή την πραγματική προέλευση.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της αγροδιατροφικής αλυσίδας

Η ανάπτυξη εργαλείων όπως το TraceMap εντάσσεται στη ευρύτερη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενίσχυση της διαφάνειας και της ανθεκτικότητας στην ευρωπαϊκή αλυσίδα τροφίμων.

Σύμφωνα με την Επιτροπή, η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο εντοπίζονται και αντιμετωπίζονται οι κίνδυνοι στον αγροδιατροφικό τομέα.

Μεταξύ των βασικών πλεονεκτημάτων συγκαταλέγονται:

• πιο αποτελεσματική πρόβλεψη πιθανών κινδύνων

• ταχύτερος εντοπισμός παραβιάσεων και περιστατικών απάτης

• καλύτερος συντονισμός μεταξύ των κρατών – μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Παράλληλα, οι τεχνολογίες ανάλυσης δεδομένων δίνουν στις αρμόδιες αρχές τη δυνατότητα να εντοπίζουν πιο εύκολα διασυνοριακά δίκτυα απάτης που δραστηριοποιούνται σε πολλές χώρες.

Το μέλλον των ελέγχων τροφίμων

Καθώς η παγκόσμια αγορά τροφίμων γίνεται όλο και πιο διασυνδεδεμένη, οι προκλήσεις για την ασφάλεια και την ιχνηλασιμότητα των προϊόντων αυξάνονται.

Σε αυτό το περιβάλλον, η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο, επιτρέποντας πιο στοχευμένους ελέγχους και ταχύτερη ανταπόκριση σε περιστατικά κινδύνου ή νοθείας.

Για τους καταναλωτές στην Ευρώπη, αυτό μεταφράζεται σε μεγαλύτερη ασφάλεια και ενισχυμένη εμπιστοσύνη στα τρόφιμα που φτάνουν στο τραπέζι τους.

Πηγή: European Commission, European Food Safety Authority, Food and Agriculture Organization, World Health Organization, Operation Opson