Η παραπληροφόρηση και οι ψευδείς ειδήσεις αναδεικνύονται σε έναν εξαιρετικά επικίνδυνο παράγοντα στο πλαίσιο της αντιμετώπισης κρίσεων,όπως αποκαλύπτει η νέα έκθεση της Διεθνούς Ομοσπονδίας Ερυθρού Σταυρού και Ερυθράς Ημισελήνου (International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies).

Για πρώτη φορά η έκθεση “World Disasters Report” τοποθετεί την επιβλαβή πληροφορία στο επίκεντρο σκιαγραφώντας την ως μια νέα μορφή ανθρωπιστικής κρίσης. Μια τέτοιους είδους πληροφορία – που περιλαμβάνει παραπληροφόρηση, παραποίηση γεγονότων και μισαλλόδοξες αφηγήσεις – μπορεί να διαβρώσει την εμπιστοσύνη, να περιορίσει την πρόσβαση σε ζωτικής σημασίας βοήθεια και να θέσει σε κίνδυνο τόσο τις πληγείσες κοινότητες όσο και τους εργαζόμενους σε ανθρωπιστικές δράσεις.

Με τίτλο “Truth, Trust and Humanitarian Action in the Age of Harmful Information”, η φετινή έκθεση αναλύει πώς η διάδοση ανακριβών πληροφοριών επηρεάζει την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών, υγειονομικών κρίσεων, μεταναστευτικών ροών και συγκρούσεων σε όλο τον κόσμο.

Η παραπληροφόρηση ως νέα ανθρωπιστική κρίση

Πριν είκοσι χρόνια η World Disasters Report εισήγαγε ένα νέο παράδειγμα: την πληροφορία ως πόρο που σώζει ζωές. Μετά το καταστροφικό τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό το 2004, η έκθεση ανέδειξε τις ανισότητες στην πρόσβαση σε πληροφορίες και τόνισε την ανάγκη για δίκαιη και ουσιαστική επικοινωνία με τις κοινότητες. Το βασικό μήνυμα ήταν σαφές: η πληροφορία δεν δρα υποστηρικτικά για τη βοήθεια, είναι η ίδια η βοήθεια. Η έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση είναι κρίσιμη για την επιβίωση, την ασφάλεια και την αξιοπρέπεια, ιδιαίτερα των πιο ευάλωτων κοινοτήτων.

Σήμερα, σε ένα περιβάλλον που προσδιορίζεται από την τεχνολογία, το τοπίο έχει αλλάξει ριζικά. Η έκθεση του 2026 οριοθετεί την επιβλαβή πληροφορία ως de facto κρίση, προειδοποιώντας ότι τα νέα και οι φήμες που κυκλοφορούν σε ψηφιακές πλατφόρμες δεν αποτελούν απλώς ζήτημα ενημέρωσης, αλλά καθοριστικό παράγοντα επιβίωσης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Η παραπληροφόρηση μπορεί να διαμορφώσει λανθασμένα την αντίληψη του κοινού, να υπονομεύσει τις προσπάθειες διάσωσης και ακόμη να πυροδοτήσει βίαιες αντιδράσεις.

Δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό. Διαχέεται, πολλαπλασιάζεται και συσσωρεύει βλάβες, υπονομεύοντας άμεσα την ικανότητα του ανθρωπιστικού τομέα να ανακουφίσει τον πόνο και να προστατεύσει τη ζωή και την αξιοπρέπεια των πιο ευάλωτων. Ως εκ τούτου η αντιμετώπιση της επιβλαβούς πληροφορίας είναι λειτουργικό και ηθικό καθήκον, που απαιτεί συνολική αντίδραση της κοινωνίας.

Πραγματικές συνέπειες στο πεδίο

Η έκθεση καταγράφει συγκεκριμένα παραδείγματα από διάφορες χώρες όπου η παραπληροφόρηση προκάλεσε άμεσες και σοβαρές συνέπειες για τις κοινότητες και τους εργαζόμενους σε ανθρωπιστικές δράσεις.

Στη Βαλένθια της Ισπανίας, ψευδείς ισχυρισμοί ότι η βοήθεια εκτρέπονταν προς μετανάστες αντί να φτάνει στις κοινότητες που επλήγησαν, προκάλεσαν ξενοφοβικές επιθέσεις κατά εθελοντών.

Στο Southport του Ηνωμένου Βασιλείου, μετά τη δολοφονία και τον τραυματισμό αρκετών παιδιών σε εργαστήριο χορού, διαδόθηκαν ψευδείς φήμες ότι ο δράστης ήταν Μουσουλμάνος αιτών άσυλο με αποτέλεσμα την πρόκληση βίαιων διαδηλώσεων και ταραχών έξω από ένα τζαμί.

Στο Νότιο Σουδάν, φήμες για μολυσμένο φαγητό αποθάρρυναν τους ανθρώπους από το να λάβουν ζωτικής σημασίας βοήθεια, αυξάνοντας τον κίνδυνο για ανθρώπινες ζωές.

Παράλληλα, σε περιοχές του Λιβάνου και του Μπαγκλαντές, διαδόθηκαν ψευδείς ειδήσεις σχετικά με εμβολιασμούς ή πολιτική μεροληψία στη διανομή βοήθειας, εντείνοντας την αμφισβήτηση, την περιθωριοποίηση και την κοινωνική ένταση απέναντι σε ευάλωτες ομάδες.

Όλα τα ανωτέρω παραδείγματα δείχνουν καθαρά ότι η παραπληροφόρηση δεν είναι θεωρητικό πρόβλημα, αλλά πραγματική, επικίνδυνη απειλή που επηρεάζει την ασφάλεια των ανθρώπων και την αποτελεσματικότητα των ανθρωπιστικών επιχειρήσεων.

Πρώτοι ανταποκριτές της πληροφορίας: Προστατεύοντας την εμπιστοσύνη σε κρίσεις

Σε μια εποχή όπου οι κρίσεις ενισχύονται από ψευδείς ειδήσεις και χειραγώγηση, οι ανθρωπιστικές οργανώσεις  οφείλουν να διαχειρίζονται την πληροφορία ως κρίσιμο επιχειρησιακό πεδίο. Οι ψευδείς αφηγήσεις διαμορφώνουν αντιλήψεις, καθορίζουν συμπεριφορές και αμφισβητούν τη νομιμοποίηση της ίδιας της βοήθειας. Από παραποιημένες οδηγίες εκκένωσης μέχρι στοχευμένες επιθέσεις κατά εργαζομένων σε ανθρωπιστικές οργανώσεις, η παραπληροφόρηση είναι πλέον μέρος της κρίσης.

Την περίοδο της πανδημίας του COVID‑19, ψευδείς θεραπείες, θεωρίες συνωμοσίας και ξενοφοβικές αφηγήσεις συχνά υπερσκέλισαν τις επίσημες οδηγίες δημόσιας υγείας. Σε πρόσφατες κρίσεις, από το Σουδάν μέχρι την Ουκρανία, η παραπληροφόρηση εμπόδισε την ασφαλή διέλευση πολιτών, τροφοδότησε καχυποψία απέναντι σε εργαζόμενους σε ανθρωπιστικές δράσεις και οδήγησε σε βίαιες αντιδράσεις. Το κόστος της παραπληροφόρησης είναι άμεσο και συχνά απειλητικό για τη ζωή.

Σύμφωνα με έρευνες, σχεδόν 70% των ανθρώπων ανησυχούν ότι μπορούν να παραπλανηθούν από επίσημες πηγές, ενώ το 34% των νέων δηλώνει πρόθυμο να διαδώσει παραπληροφόρηση για να επιτύχει αλλαγή. Ταυτόχρονα, το 58% ανησυχεί για το πώς θα ξεχωρίσει την αλήθεια από το ψέμα στο διαδίκτυο. Οι online influencers και οι πολιτικοί έχουν ξεπεράσει τα παραδοσιακά μέσα ως κύριες πηγές ανακριβούς πληροφορίας.

Η ανθρωπιστική δράση χρειάζεται πλέον “πρώτους ανταποκριτές της πληροφορίας”: αξιόπιστους ανθρώπους μέσα στις κοινότητες, περιεχόμενο σε πολλές γλώσσες και ομάδες πεδίου που γνωρίζουν πώς να εντοπίζουν και να αντιμετωπίζουν ψευδείς ή επιβλαβείς πληροφορίες. Σε συνδυασμό με εργαλεία παρακολούθησης κοινωνικών μέσων, συστήματα άμεσων ειδοποιήσεων και γρήγορης διάψευσης ψευδών ειδήσεων, μπορούν να προστατεύσουν τις κοινότητες και να διατηρήσουν την εμπιστοσύνη.

Η σημασία της αξιόπιστης πληροφόρησης

Η έκθεση συγκέντρωσε και μελέτησε την εμπειρία 100 ειδικών και 60 οργανισμών, μεταξύ των οποίων περισσότερες από 30 εθνικές οργανώσεις του Ερυθρού Σταυρού, προκειμένου να εξετάσει πρακτικές για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης.

Υπό το πρίσμα αυτό διατυπώνει μια σειρά στοχευμένων προτάσεων ανάμεσα στις οποίες διακρίνονται:

• Επένδυση σε συστήματα έγκαιρης επαλήθευσης πληροφοριών, για να φιλτράρονται οι ψευδείς ειδήσεις πριν εξαπλωθούν

• Συνεργασία με τοπικές κοινότητες και δημοσιογράφους, ώστε οι αξιόπιστες πληροφορίες να φτάνουν άμεσα στους πολίτες

• Ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων παρακολούθησης φημών, για την έγκαιρη ανίχνευση και αντιμετώπιση επιβλαβών αφηγήσεων

• Ενίσχυση της διαφάνειας και της εμπιστοσύνης, θεμελιώδεις προϋποθέσεις για αποτελεσματική βοήθεια

Η έκθεση υπογραμμίζει επίσης ότι κυβερνήσεις, τεχνολογικές πλατφόρμες και ανθρωπιστικές οργανώσεις πρέπει να συνεργαστούν για τη δημιουργία ανθεκτικών οικοσυστημάτων πληροφόρησης, ικανά να προστατεύουν τις κοινότητες σε περιόδους κρίσης.

Τι σημαίνει για την Ευρώπη και την Ελλάδα

Τα συμπεράσματα του World Disasters Report 2026 έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη, όπου τα τελευταία χρόνια η παραπληροφόρηση αυξάνεται σε περιόδους κρίσεων, όπως φυσικές καταστροφές, υγειονομικές απειλές ή μεταναστευτικές ροές.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης έχει αναδειχθεί σε προτεραιότητα για θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς οι ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες μπορούν να μειώσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών και να δυσχεράνουν τη διαχείριση κρίσεων.

Για την Ελλάδα, το ζήτημα είναι ακόμα πιο κρίσιμο, δεδομένου ότι έρχεται συχνά αντιμέτωπη με φυσικές καταστροφές, όπως πυρκαγιές και πλημμύρες, αλλά και του γεγονότος της ευρείας χρήσης ψηφιακών δικτύων και κοινωνικών μέσων. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η έγκαιρη και αξιόπιστη ενημέρωση μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική για την προστασία των πολιτών και την αποτελεσματική κινητοποίηση των υπηρεσιών πολιτικής προστασίας.

Η ενίσχυση της εμπιστοσύνης στην ενημέρωση, η συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες και η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης αποτελούν βασικούς άξονες για την κοινωνική ανθεκτικότητα και την προστασία της δημόσιας ασφάλειας απέναντι σε μελλοντικές κρίσεις.

Πηγή: International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies