Τα τελευταία χρόνια, οι θάλασσες και τα ποτάμια της Ευρώπης δέχονται αυξανόμενες πιέσεις που θέτουν σε κίνδυνο την βιωσιμότητά τους: ρύπανση από πλαστικά, απώλεια βιοποικιλότητας, υπεραλίευση, χημικές ουσίες, επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Σε πολλές περιοχές το επιστημονικό δυναμικό καταγράφει σημαντικές αλλαγές στα θαλάσσια οικοσυστήματα, ενώ μεγάλοι ποταμοί έχουν αλλοιωθεί σημαντικά, χάνοντας τη φυσική τους ροή εξαιτίας φραγμάτων, ρύπανσης και αστικής ανάπτυξης.

Μέσα σε αυτή την διαρκή πραγματικότητα προκλήσεων και κινδύνων, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί μια από τις πιο φιλόδοξες περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες, την αποστολή “Αποκαθιστούμε τα Νερά και τους Ωκεανούς μας“ (Restore our Ocean and Waters), με στόχο την αποκατάσταση της υγείας των θαλασσών και των υδάτινων οικοσυστημάτων της Ευρώπης έως το 2030.

Η πρωτοβουλία εντάσσεται στο πρόγραμμα Horizon Europe και θέτει ως βασικό στόχο να μετατρέψει την επιστημονική γνώση σε πρακτικές λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν σε μεγάλη κλίμακα, συμβάλλοντας στην προστασία των ευρωπαϊκών υδάτων και στην ανάπτυξη μιας πιο βιώσιμης “γαλάζιας οικονομίας”.

Ένα μεγάλο ευρωπαϊκό στοίχημα – Οι στόχοι για το 2030

Η πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν περιορίζεται απλά  σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα. Αφορά μια συνολική κινητοποίηση επιστημόνων, τοπικών αρχών, επιχειρήσεων, οργανώσεων και πολιτών για την προστασία και αποκατάσταση των θαλασσών και των ποταμών της Ευρώπης.

Η πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στοχεύει στην αποκατάσταση της υγείας των ωκεανών, των θαλασσών και των εσωτερικών υδάτων έως το 2030. Στηρίζεται στον Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς (European Ocean Pact) και στη Στρατηγική Ευρωπαϊκής Ανθεκτικότητας Υδάτων (European Water Resilience Strategy), συνδυάζοντας την επιστήμη, την καινοτομία και τη δράση των πολιτών για την υλοποίηση του έργου της.

Στο πλαίσιο τούτο η  Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει θέσει στόχους για την προστασία των θαλάσσιων και γλυκών υδάτινων οικοσυστημάτων μέχρι το 2030:

• Προστασία και αποκατάσταση των θαλάσσιων και γλυκών υδάτινων οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας

– Προστασία του 30% της θαλάσσιας περιοχής της ΕΕ και ενσωμάτωση οικολογικών διαδρόμων

– Αυστηρή προστασία του 10% της θαλάσσιας περιοχής της ΕΕ

– Αποκατάσταση 25.000 χλμ ελεύθερα ρέοντων ποταμών

– Συμβολή στους στόχους αποκατάστασης θαλάσσιων οικοσυστημάτων (υποθαλάσσια οικοτόπια & παράκτια οικοσυστήματα

• Πρόληψη και εξάλειψη της. Ρύπανσης των ωκεανών, των θαλασσών και των υδάτων

– Μείωση 50% των πλαστικών απορριμμάτων στη θάλασσα

– Μείωση 30% των μικροπλαστικών που απελευθερώνονται στο περιβάλλον

– Μείωση 50% των απωλειών θρεπτικών ουσιών και της χρήσης χημικών φυτοφαρμάκων

• Κοινωνικά και περιβαλλοντικά βιώσιμη μπλε οικονομία

– Επίτευξη μηδενικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από θαλάσσιες οικονομικές δραστηριότητες

– Ανάπτυξη υδατοκαλλιεργειών μηδενικού άνθρακα

– Προώθηση κυκλικής και πολυλειτουργικής χρήσης θαλάσσιων και υδάτινων χώρων

Με αυτά τα μέτρα, η ΕΕ επιδιώκει έναν υγιή, καθαρό και βιώσιμο ωκεανό, προστατεύοντας τη βιοποικιλότητα και ενισχύοντας την κυκλική, ουδέτερη ως προς τον άνθρακα οικονομία του μέλλοντος.

Από την έρευνα στις πρακτικές λύσεις

Η αποστολή εισέρχεται σε μια νέα φάση δραστηριότητας. Μετά την περίοδο έρευνας και πιλοτικών δράσεων (2021–2025), η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά στο στάδιο ευρείας εφαρμογής και κλιμάκωσης λύσεων (2026 – 2030), αξιοποιώντας τα αποτελέσματα των ερευνητικών έργων και των τεχνολογικών καινοτομιών.

Έως σήμερα έχουν χρηματοδοτηθεί 81 διασυνοριακά έργα με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 616 εκατομμύρια ευρώ, στα οποία συμμετέχουν επιστήμονες, τοπικές και περιφερειακές αρχές, επιχειρήσεις, ερευνητικά κέντρα και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Οι δράσεις αυτές στοχεύουν στην ανάπτυξη τεχνολογιών και εργαλείων που μπορούν να εφαρμοστούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Στο επίκεντρο των δράσεων βρίσκονται:

• Η δημιουργία νέων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών

• Η  καλύτερη κατανόηση των οικοσυστημάτων μέσω προηγμένων μοντέλων

• Η  ανάπτυξη ψηφιακών πλατφορμών παρακολούθησης ειδών και οικοτόπων

• Η  μείωση της ρύπανσης και των πλαστικών απορριμμάτων

• Η  ανάπτυξη βιώσιμων μορφών υδατοκαλλιέργειας και της γαλάζιας οικονομίας

Οι λύσεις που αναπτύσσονται από τα χρηματοδοτούμενα έργα, δοκιμάζονται, βελτιώνονται και εφαρμόζονται σε  εκατοντάδες πιλοτικούς χώρους σε περιοχές της ΕΕ, στηρίζοντας άμεσα τις κοινότητες που χρειάζονται πρακτικές και αποτελεσματικές παρεμβάσεις.

Η “ψηφιακή” θάλασσα του μέλλοντος

Ένα από τα πιο καινοτόμα εγχειρήματα της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας αποτελεί η δημιουργία ενός ψηφιακού μοντέλου των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, γνωστού ως Digital Twin Ocean.

Το πρωτοποριακό αυτό σύστημα αξιοποιεί δεδομένα από δορυφόρους, επιστημονικές βάσεις δεδομένων και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, δημιουργώντας μια δυναμική ψηφιακή αναπαράσταση των ωκεανών.

Με αυτόν τον τρόπο οι επιστήμονες μπορούν να προσομοιώνουν πιθανά σενάρια, από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής έως την εξάπλωση της ρύπανσης και τις μεταβολές στους πληθυσμούς θαλάσσιων οργανισμών.

Στόχος είναι η επιστημονική γνώση να αξιοποιείται πιο αποτελεσματικά στη χάραξη πολιτικών και στη λήψη αποφάσεων.

Καινοτομίες που δοκιμάζονται ήδη

Σε πολλές περιοχές της Ευρώπης εφαρμόζονται ήδη στην πράξη νέες τεχνολογίες για την προστασία των θαλασσών.

Το πρόγραμμα SeaClear 2.0 αναπτύσσει ένα αυτοματοποιημένο σύστημα καθαρισμού του βυθού με τη χρήση αυτόνομων πλοίων, drones και υποβρύχιων ρομπότ.

Η εφαρμογή VeriFish επιτρέπει στους καταναλωτές να ενημερώνονται για την προέλευση και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των θαλασσινών προϊόντων που αγοράζουν, ενισχύοντας τη διαφάνεια στην αγορά.

Το  έργο C-FAARER αναπτύσσει μοντέλα βιώσιμης καλλιέργειας φυκιών στον Ατλαντικό και την Αρκτική, δημιουργώντας νέες οικονομικές προοπτικές για τις παράκτιες κοινότητες.

Άλλες αξιοσημείωτες καινοτόμες πρακτικές που εφαρμόζονται:

• στον Ατλαντικό και την Αρκτική υλοποιούνται έργα αποκατάστασης θαλάσσιων οικοσυστημάτων

• στην περιοχή του ποταμού Δούναβη και της Μαύρης Θάλασσας εφαρμόζονται δράσεις για τη μείωση της ρύπανσης από θρεπτικά στοιχεία

• στην Μεσόγειο Θάλασσα δοκιμάζονται νέες τεχνολογίες όπως drones και βιοδιασπώμενα αλιευτικά εργαλεία

• Στην Βαλτική και την Βόρεια Θάλασσα αναπτύσσονται βιώσιμα μοντέλα υδατοκαλλιέργειας

Όταν οι πολίτες γίνονται μέρος της λύσης

Ένα από τα πιο ιδιαίτερα στοιχεία της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας είναι η ενεργός συμμετοχή των πολιτών στην προστασία των υδάτινων οικοσυστημάτων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα Plastic Pirates – Go Europe!, το οποίο έχει κινητοποιήσει περισσότερους από 16.000 μαθητές από 350 σχολεία σε 13 χώρες. Οι μαθητές συλλέγουν απορρίμματα από ποτάμια και ακτές και καταγράφουν δεδομένα που συμβάλλουν στην επιστημονική έρευνα για τη ρύπανση των υδάτων.

Παράλληλα, στο πλαίσιο της Mission Charter for Restore our Ocean and Waters έχουν καταγραφεί περισσότερες από 1.100 δράσεις, με συνολικές επενδύσεις που προσεγγίζουν τα 9 δισεκατομμύρια ευρώ, με στόχο την προστασία των θαλασσών και των υδάτων της Ευρώπης.

Μια προσπάθεια με παγκόσμια διάσταση

Η πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εντάσσεται σε μια ευρύτερη διεθνή προσπάθεια για την προστασία των ωκεανών. Το 2021 ξεκίνησε η UN Decade of Ocean Science for Sustainable Development, μια παγκόσμια πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών που συντονίζεται από την UNESCO.

Η λεγόμενη “Δεκαετία των Ωκεανών” επιδιώκει να ενισχύσει την επιστημονική γνώση για τις θάλασσες και να τη μετατρέψει σε αποτελεσματικές πολιτικές προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Παράλληλα, συνδέεται με τους Sustainable Development Goals, και ειδικότερα με τον Sustainable Development Goal 14: Life Below Water, που αφορά τη βιώσιμη διαχείριση και προστασία των θαλάσσιων πόρων.

Το επόμενο βήμα

Η ευρωπαϊκή αποστολή εισήλθε στη δεύτερη και πιο σημαντική φάση της η οποία θα ολοκληρωθεί το 2030. Σε αυτό το στάδιο, η πρόκληση δεν είναι η παραγωγή νέων ιδεών, αλλά πάνω απ’ όλα η υλοποίηση των λύσεων που έχουν ήδη αναπτυχθεί σε ευρύτερη κλίμακα.

Από τις παράκτιες πόλεις έως τις μεγάλες λεκάνες απορροής ποταμών, η Ευρώπη καλείται να μετουσιώσει την επιστημονική γνώση σε πρακτικές πολιτικές και τεχνολογίες που θα συμβάλουν ουσιαστικά στην προστασία των υδάτινων οικοσυστημάτων.

Εάν οι στόχοι αυτοί επιτευχθούν, η πρωτοβουλία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα σημαντικό παράδειγμα για τη διεθνή προσπάθεια προστασίας των θαλασσών και των ωκεανών, καταδεικνύοντας ότι η συνεργασία επιστήμης, πολιτικής και κοινωνίας μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική περιβαλλοντική αλλαγή.

Πηγή: European Union