Το 2025 σηματοδοτεί την 25η επέτειο από την ανακήρυξη του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, θεμέλιο και κεντρικός πυλώνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατοχυρώνοντας τα δικαιώματα που απολαμβάνουν όλοι οι πολίτες της.

Με αφορμή τη σημαντική αυτή στιγμή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε την Ετήσια Έκθεση για την Εφαρμογή του Χάρτη το 2025, μια εκτενή αποτίμηση της προόδου, των προκλήσεων και των επόμενων βημάτων στην προστασία των δικαιωμάτων εντός της ΕΕ.

Η Χάρτα ως «Πυξίδα» για την Ευρωπαική Ένωση

Ο Χάρτης, που διακηρύχθηκε το 2000, προστατεύει τις θεμελιώδεις αξίες της αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όλων όσων ζουν στην Ευρωπαική Ένωση. Συγκεντρώνει τα ατομικά, πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα των πολιτών και αποτελεί βασικό οδηγό της ΕΕ για τη διασφάλιση του σεβασμού τους σε όλες τις πολιτικές και δράσεις της.

Από το 2009, με την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας, ο Χάρτης έχει την ίδια νομική ισχύ με τις ιδρυτικές Συνθήκες της ΕΕ. Τούτο σημαίνει ότι τα κατοχυρωμένα δικαιώματά του είναι νομικά δεσμευτικά για τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και για τα κράτη μέλη όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ως θεματοφύλακας των Συνθηκών, μπορεί να αναλάβει δράση όταν δεν γίνεται σεβαστός ο Χάρτης.

Τα δικαιώματα αυτά επηρεάζουν την καθημερινή ζωή όλων, από την προστασία των προσωπικών δεδομένων μέχρι τη διασφάλιση δίκαιων συνθηκών εργασίας.

Έκθεση 2025 – Ενίσχυση της Εφαρμογής του Χάρτη

Η Έκθεση του τρέχοντος έτους αποτιμά τα βήματα που έγιναν την περίοδο 2020-2025 για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη τόσο σε ευρωπαικό όσο και σε εθνικό επίπεδο.

Η στρατηγική του 2020 για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη έθεσε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ της Επιτροπής, των κρατών μελών, της κοινωνίας των πολιτών και άλλων φορέων.

Αποτιμώντας τα πεπραγμένα η Επιτροπή διαπιστώνει ότι οι περισσότερες από τις δεσμεύσεις πολιτικής της στρατηγικής για τον Χάρτη έχουν εκπληρωθεί, με απτά αποτελέσματα την ενίσχυση της συνεργασίας με τα κράτη μέλη, τη μεγαλύτερη στήριξη της κοινωνίας των πολιτών και των ανεξάρτητων φορέων θεμελιωδών δικαιωμάτων, την αύξηση της ευαισθητοποίησης φορέων θεμελιωδών δικαιωμάτων, την αύξηση της ευαισθητοποίησης και της ειδικής κατάρτισης των επαγγελματιών του τομέα της δικαιοσύνης, καθώς και την ενίσχυση της χρήσης του Χάρτη στις νομοθετικές διαδικασίες.

Η Επιτροπή επισημαίνει παράλληλα ότι η δράση πρέπει να είναι αποφασιστική για να ενισχυθεί ο σεβασμός και η προστασία των δικαιωμάτων της Χάρτας σε όλους τους τομείς πολιτικής της ΕΕ. Από την πλευρά της συνέχισε να στηρίζει τις προσπάθειες για τη δημιουργία και τη διατήρηση ευνοϊκού περιβάλλοντος για τους φορείς που υποστηρίζουν την εφαρμογή των αξιών και των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΕ, μεταξύ άλλων μέσω χρηματοδότησης.

Κύρια Σημεία της Έκθεσης

Στο πλαίσιο της φετινής έκθεσης αξιολόγησης για την εφαρμογή της στρατηγικής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων αναδεικνύονται τα ακόλουθα βασικά σημεία:

• Προώθηση της εφαρμογής του Χάρτη στα κράτη μέλη

– Παρατηρούνται ελλείψεις στην ενημέρωση, την εκπαίδευση και την ορθή αξιολόγηση των επιπτώσεων νέων νομοθεσιών στα θεμελιώδη δικαιώματα

– Πολλά κράτη μέλη δεν εφαρμόζουν συστηματικά αξιολογήσεις επιπτώσεων, κάτι που δυσχεραίνει την παρακολούθηση και την πλήρη συμμόρφωση.

– Για των αντιμετώπιση των ανωτέρω η Επιτροπή προχωρά σε:

α) Ενίσχυση των εθνικών σημείων επαφής (focal points)

β) Περισσότερη εξειδικευμένη κατάρτιση και αποτελεσματικότερος συντονισμός μεταξύ των αρμόδιων αρχών

• Ενδυνάμωση της κοινωνίας των πολιτών και των φορέων δικαιωμάτων

– Αναδεικνύεται η ουσιαστική συμβολή των ΜΚΟ, των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των Εθνικών Θεσμών Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, των Σωμάτων Ισότητας και των Συνηγόρων του Πολίτη

– Επισημαίνονται ανησυχητικές τάσεις περιορισμού του «δημοκρατικού χώρου» σε αρκετά κράτη μέλη, με οργανώσεις να αναφέρουν παρεμβάσεις, παρενοχλήσεις ή αδυναμία ουσιαστικής συμμετοχής στη διαμόρφωση πολιτικών

– Η Επιτροπή απαντά υλοποιώντας την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Κοινωνία των Πολιτών 2025, η οποία θεσπίζει πλαίσιο στήριξης, χρηματοδότησης και μεγαλύτερης συμμετοχής, με παράλληλη αξιοποίηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων όπως το CERV.

• Υποστήριξη των δικαστικών λειτουργών

– Η επαρκής εκπαίδευση των δικαστικών λειτουργών παραμένει ζητούμενο καθώς το 59% δεν έχει χρησιμοποιήσει διαθέσιμα εργαλεία κατάρτισης για τον Χάρτη

– Οι αιτήσεις προδικαστικών παραπομπών που στηρίζονται στον Χάρτη αυξάνονται σταθερά, φτάνοντας τις 128 αιτήσεις το 2024.

– Για την κάλυψη αυτών των κενών, η Επιτροπή θα προχωρήσει στην παροχή νέων εργαλείων, εκπαιδευτικού υλικού και πρακτικών οδηγών για τη συστηματική και ορθή εφαρμογή του Χάρτη στη δικαστική πρακτική.

• Καθοδήγηση προς τα θεσμικά όργανα της ΕΕ

Η Επιτροπή ενισχύει τη χρήση του Χάρτη σε όλον τον κύκλο νομοθέτησης με:

• Ανάπτυξη νέων κατευθυντηρίων γραμμών και διαδικασιών ώστε ο Χάρτης να ενσωματώνεται με συνέπεια σε όλες τις πολιτικές και νομοθετικής πρωτοβουλίες της Ένωσης
• Παροχή εξειδικευμένων εργαλείων για τους νομοθέτες
• Περισσότερη διαφάνεια και συμμετοχή των πολιτών μέσα από τις διαδικασίες «Have Your Say”

• Ενίσχυση της ενημέρωσης των πολιτών

Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι η ενημέρωση των πολιτών παραμένει περιορισμένη. Προς τούτο:

– Ξεκίνησε το 2025 πανευρωπαική καμπάνια ενημέρωσης για την αύξηση της γνώσης για τα θεμελιώδη δικαιώματα και τους διαθέσιμους μηχανισμούς προστασίας, με στόχο την ενδυνάμωση και ενεργή συμμετοχή των πολιτών για την αύξηση της γνώσης

– Προωθείται η ενίσχυση της εκπαίδευσης για τα δικαιώματα των παιδιών και των νέων

Προτεραιότητες – Δέσμευση για το Μέλλον

Η έκθεση καταλήγει ότι, παρά τη σημαντική πρόοδο, απαιτείται:

• πιο συστηματική εφαρμογή του Χάρτη σε εθνικό επίπεδο

• μεγαλύτερη ενημέρωση των πολιτών

• ισχυρότερη παρακολούθηση και επιβολή

• ενίσχυση της ανεξαρτησίας και των πόρων των φορέων ανθρωπίνων δικαιωμάτων

• ενίσχυση του διαλόγου με την κοινωνία πολιτών

• περισσότερη ενημέρωση των πολιτών για τα δικαιώματά τους

• στενότερη συνεργασία μεταξύ θεσμών της ΕΕ και κρατών μελών.

Για την περίοδο 2026–2030, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη δεσμεύονται να εντείνουν τη συνεργασία τους ώστε τα θεμελιώδη δικαιώματα να εφαρμόζονται αποτελεσματικά σε όλη την ΕΕ και να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες κοινωνικές και τεχνολογικές προκλήσεις.

Πηγή: European Commission