Η επιστημονική αριστεία δεν γνωρίζει έμφυλους διαχωρισμούς· ωστόσο, η πρόσβαση στις κορυφαίες θέσεις λήψης αποφάσεων εξακολουθεί να παρουσιάζει σαφείς ανισότητες. Πρόσφατη έκθεση του Διεθνούς Συμβουλίου Επιστήμης (ISC), – συνετάχθη σε συνέργεια με την InterAcademy Partnership και την Μόνιμη Επιτροπή για την Ισότητα των Φύλων στην Επιστήμη (SCGES) –, με τίτλο “Towards gender equality in scientific organizations”, αποτυπώνει με ακρίβεια την υφιστάμενη κατάσταση στους διεθνείς επιστημονικούς οργανισμούς και ενώσεις αλλά και τις εθνικές ακαδημίες επιστημών, εκπέμποντας ένα σαφές μήνυμα για την ανάγκη βαθύτερων θεσμικών αλλαγών.

Στην επιστήμη η ισότητα των φύλων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης· συνδέεται άμεσα με την ποιότητα της καινοτομίας και την αξιοπιστία της επιστημονικής γνώσης. Η έκθεση προσφέρει μια συνολική και τεκμηριωμένη αποτύπωση της σημερινής πραγματικότητας, βασισμένη σε εμπειρικά δεδομένα, παραδείγματα καλών πρακτικών από διαφορετικά εθνικά πλαίσια και συστάσεις που απευθύνονται σε επιστημονικούς οργανισμούς, πανεπιστήμια και φορείς χρηματοδότησης της έρευνας.

Η σημερινή κατάσταση: Υποεκπροσώπηση σε μέλη και ηγεσία

Παρότι οι γυναίκες συγκροτούν περίπου το 31,1% του παγκόσμιου επιστημονικού προσωπικού, η συμμετοχή τους στα ανώτερα επίπεδα των επιστημονικών οργανώσεων δεν αντανακλά το ποσοστό αυτό. Στις εθνικές ακαδημίες, το 2025 οι γυναίκες αποτελούν κατά μέσο όρο μόλις το 19% των μελών, ποσοστό αυξημένο σε σχέση με το 12% του 2015, με, ωστόσο, έντονες διαφοροποιήσεις μεταξύ χωρών και επιστημονικών κλάδων.

Αναφορικά με τη διοικητική κορυφή, μόνο περίπου μία στις πέντε εθνικές ακαδημίες διοικείται από γυναίκα πρόεδρο, χωρίς να παρατηρείται ουσιαστική μεταβολή την τελευταία πενταετία. Σχεδόν οι μισές ακαδημίες αναφέρουν ότι δεν διαθέτουν καμία γυναίκα σε θέσεις αντιπροέδρου ή συν-προέδρου.

Η εκπροσώπηση των γυναικών στις διεθνείς επιστημονικές ενώσεις διαφοροποιείται σημαντικά ανά επιστημονικό κλάδο. Στα όργανα διοίκησης, οι γυναίκες καταλαμβάνουν κατά μέσο όρο το 40% των ηγετικών θέσεων, με αξιοσημείωτη αύξηση μεταξύ των ενώσεων που συμμετέχουν στο SCGES. Μεταξύ των ενώσεων που έλαβαν μέρος τόσο στην έρευνα του 2020 όσο και σε εκείνη του 2025, η συμμετοχή των γυναικών στα διοικητικά όργανα αυξήθηκε κατά μέσο όρο από 32% σε 46%.

Διαρθρωτικά εμπόδια και έμφυλες ανισότητες

Η έκθεση καταδεικνύει ότι οι υφιστάμενες ανισότητες δεν μπορούν να αποδοθούν απλώς στη διαθεσιμότητα γυναικών επιστημόνων. Αντιθέτως, ένα πλέγμα θεσμικών και πολιτισμικών παραγόντων συνεχίζει να αναστέλλει την επαγγελματική τους ανέλιξη, ιδίως προς ανώτερες και ηγετικές θέσεις.

Ενδεικτικά:

• Οι γυναίκες αναφέρουν περισσότερες από τριπλάσιες πιθανότητες να συναντούν εμπόδια στην εξέλιξη της σταδιοδρομίας τους σε σύγκριση με τους άνδρες συναδέλφους τους

• Είναι κατά 4,5 φορές πιθανότερο να δηλώνουν ότι στερήθηκαν επαγγελματικές ευκαιρίες λόγω οικογενειακών ή φροντιστικών υποχρεώσεων

• Καταγράφονται επίσης αυξημένα περιστατικά διακρίσεων, παρενόχλησης και μικροεπιθετικών συμπεριφορών (micro-aggressions), με τις γυναίκες να εμφανίζονται περίπου 2,5 φορές πιο εκτεθειμένες σε τέτοιες εμπειρίες

Παρότι αρκετοί οργανισμοί δηλώνουν ότι διαθέτουν πολιτικές για την ενίσχυση της ισότητας, οι πολιτικές αυτές συχνά δεν ενσωματώνονται συστηματικά στη θεσμική λειτουργία τους, δεν συνοδεύονται από ειδική χρηματοδότηση ή επαρκείς ανθρώπινους πόρους και βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε μεμονωμένες πρωτοβουλίες, παρά σε σταθερή και δεσμευτική οργανωσιακή στρατηγική.

Προκλήσεις και θεσμικοί περιορισμοί

Η έκθεση αναδεικνύει ένα σύνολο παραγόντων που παρεμποδίζουν την επίτευξη της έμφυλης ισότητας στους επιστημονικούς οργανισμούς:

• Πολιτισμικά στερεότυπα

Εδραιωμένες κοινωνικές αντιλήψεις επηρεάζουν την κατανομή των ευκαιριών, με τις γυναίκες να υφίστανται αυξημένες προσδοκίες για άριστες επιδόσεις ταυτόχρονα στον επαγγελματικό και στον οικογενειακό τους ρόλο.

• Άνισες πρακτικές προσλήψεων και εξέλιξης

Οι διαδικασίες επιλογής και προαγωγής συχνά δεν ενσωματώνουν επαρκώς τις ιδιαιτερότητες μη γραμμικών επαγγελματικών διαδρομών, όπως οι περίοδοι διακοπής εργασίας για λόγους φροντίδας.

• Ανεπαρκείς μηχανισμοί υποστήριξης

Η περιορισμένη πρόσβαση σε προγράμματα καθοδήγησης (mentoring), επαγγελματικά δίκτυα και ευκαιρίες επιμόρφωσης δυσχεραίνει την προώθηση των γυναικών σε θέσεις αυξημένης ευθύνης.

Οι ανωτέρω περιορισμοί υπογραμμίζουν ότι η επίτευξη ουσιαστικής ισότητας στα επιστημονικά περιβάλλοντα απαιτεί στοχευμένες θεσμικές παρεμβάσεις και συστηματική υποστήριξη.

Θετικές εξελίξεις και ενδείξεις προόδου

Παρά τα υφιστάμενα εμπόδια, η έκθεση επισημαίνει ότι καταγράφεται ουσιαστική πρόοδος σε ορισμένους τομείς:

• Ο αριθμός των οργανισμών που υιοθετούν πολιτικές για την ισότητα των φύλων παρουσιάζει αύξηση, καθώς περίπου το 60% των ακαδημιών και των επιστημονικών ενώσεων δηλώνουν ότι διαθέτουν σχετικά θεσμικά κείμενα ή εφαρμόζουν αντίστοιχες πρωτοβουλίες.
• Σε αρκετές περιπτώσεις, η συμμετοχή των γυναικών σε επιτροπές και διοικητικά όργανα είναι ενεργή και ποιοτικά ενισχυμένη, ιδίως όταν λειτουργούν σαφείς και σταθεροί μηχανισμοί υποστήριξης.

Οι εξελίξεις αυτές καταδεικνύουν ότι οι προσπάθειες προσαρμογής των πολιτικών και οργανωτικών πρακτικών προς ένα πιο συμπεριληπτικό επιστημονικό περιβάλλον δύνανται να αποδώσουν καρπούς, υπό την προϋπόθεση ότι συνοδεύονται από συστηματική παρακολούθηση και διαρκή θεσμική ενίσχυση.

Στρατηγικές και προτάσεις για την προώθηση αλλαγής

Για την αντιμετώπιση των αναγνωρισμένων εμποδίων, η έκθεση προτείνει μια σειρά στοχευμένων δράσεων:

• Υιοθέτηση Σχεδίων Ισότητας Φύλων (Gender Equality Plans – GEPs). Συστηματικά σχέδια με σαφείς στόχους, μετρήσιμους δείκτες και μηχανισμούς παρακολούθησης, ενσωματωμένα στο στρατηγικό πλαίσιο του οργανισμού.

• Εκπαίδευση στην αντικειμενική αξιολόγηση και την πρόληψη προκαταλήψεων. Προγράμματα κατάρτισης για τα μέλη επιτροπών επιλογής και αξιολόγησης, που στοχεύουν στη μείωση των έμφυλων προκαταλήψεων και στην προώθηση ισότιμων διαδικασιών.

• Ενίσχυση θεσμικών υποδομών για φροντίδα και ευελιξία. Παροχή ευέλικτων ωραρίων, αδειών φροντίδας και υποστηρικτικών δομών που διευκολύνουν τη συμβίωση επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.

• Συλλογή δεδομένων και δείκτες παρακολούθησης. Τακτική καταγραφή και ανάλυση στοιχείων για την αξιολόγηση της προόδου, προκειμένου να υποστηρίζονται τεκμηριωμένες αποφάσεις και πολιτικές.

Γιατί η ισότητα φύλων στην επιστήμη είναι σημαντική

Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η ισότητα των φύλων στην επιστήμη δεν αφορά μόνο τη δίκαιη πρόσβαση.

Με την ενεργή συμμετοχή των γυναικών στα επιστημονικά πεδία:

• ενισχύεται η ποιότητα της έρευνας μέσα από ποικίλες οπτικές και μεθοδολογίες

• διευρύνεται το εύρος των ερευνητικών ερωτημάτων

• αυξάνεται η κοινωνική αποδοχή και η εμπιστοσύνη προς την επιστήμη

Όταν οι ομάδες έρευνας είναι ισορροπημένες, η παραγωγή γνώσης γίνεται πιο καινοτόμος και πιο σχετική με τις ανάγκες της κοινωνίας, ενσωματώνοντας μια ευρύτερη γκάμα εμπειριών και προοπτικών.

Συμπερασματικά

Η έκθεση “Towards Gender Equality in Scientific Organizations” αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή στη διεθνή συζήτηση για την ισότητα φύλων στην επιστήμη. Δεν περιορίζεται μόνο στην καταγραφή των προκλήσεων, αλλά προτείνει συγκεκριμένα, μετρήσιμα και στρατηγικά μέτρα που μπορούν να μετασχηματίσουν τον τρόπο λειτουργίας των επιστημονικών και ερευνητικών οργανισμών.

Η επίτευξη ουσιαστικής ισότητας φύλων δεν είναι απλώς ζήτημα δικαιοσύνης· συνιστά βασική προϋπόθεση για την παραγωγή πιο εμπεριστατωμένης, συμπεριληπτικής και αποτελεσματικής γνώσης, ενώ ταυτόχρονα προωθεί μια πιο δίκαιη και βιώσιμη κοινωνία.

Πηγή: Report of International Science Council, InterAcademy Partnership and Standing Committee for Gender Equality in Science