Η δημιουργικότητα – η κινητήρια δύναμη του ανθρώπινου πολιτισμού – βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή οικονομική πρόκληση. Σύμφωνα με νέα έκθεση της UNESCO, οι δημιουργοί σε παγκόσμιο επίπεδο αναμένεται ν’ αντιμετωπίσουν μια μείωση των εσόδων τους έως και κατά 24% μέχρι το 2028. Εξέλιξη, η οποία συνδέεται άμεσα με τη ραγδαία διάδοση των εργαλείων Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI), τα οποία μετασχηματίζουν ριζικά τον τρόπο παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης πολιτιστικού περιεχομένου.

Η έκθεση, με τίτλο “Re|Shaping Policies for Creativity”, αποτελεί μια εκτενή διεθνή αποτίμηση της πολιτιστικής και δημιουργικής οικονομίας, βασισμένη σε στοιχεία από περισσότερες από 120 χώρες. Τα ευρήματά της αναδεικνύουν την ανάγκη διαμόρφωσης πιο στοχευμένων και σύγχρονων πολιτικών, ικανών να διασφαλίσουν τη βιωσιμότητα, τα δικαιώματα και τις επαγγελματικές προοπτικές των δημιουργών στο συνεχώς μεταβαλλόμενο ψηφιακό περιβάλλον.

Προβλέψεις για σημαντική μείωση των εισοδημάτων των δημιουργών

Η ψηφιακή μετάβαση έχει ανοίξει νέους ορίζοντες για τους δημιουργούς, διευρύνοντας την πρόσβαση σε εργαλεία παραγωγής και την διάχυση του έργου τους σε παγκόσμια ακροατήρια. Την ίδια στιγμή, όμως, έχει επιφέρει βαθιές ανατροπές στο οικονομικό μοντέλο των δημιουργικών κλάδων.

Σήμερα, τα ψηφιακά έσοδα αντιστοιχούν περίπου στο 35% του συνολικού εισοδήματος των δημιουργών – έναντι μόλις 17% το 2018 – στοιχείο που καταδεικνύει μια ριζική αναδιάρθρωση των πηγών εσόδων. Ωστόσο, η αύξηση αυτή δεν συνοδεύεται απαραίτητα από σταθερότητα ή βιωσιμότητα. Οι δημιουργοί εκτίθενται περισσότερο σε παραβιάσεις πνευματικών δικαιωμάτων, ενώ συχνά λαμβάνουν χαμηλότερες αμοιβές σε ένα περιβάλλον όπου το περιεχόμενο που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη ανταγωνίζεται άμεσα την ανθρώπινη δημιουργία.

Σύμφωνα με τις προβλέψεις της UNESCO, έως το 2028:

• οι μουσικοί δημιουργοί ενδέχεται να υποστούν απώλειες εσόδων έως και 24%

• οι επαγγελματίες του οπτικοακουστικού τομέα – όπως σκηνοθέτες και σεναριογράφοι – μπορεί να δουν μείωση έως 21%.

Οι εκτιμήσεις αυτές συνδέονται με την αυξανόμενη παρουσία περιεχομένου που παράγεται από συστήματα Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, το οποίο εισέρχεται δυναμικά στην αγορά χωρίς να διασφαλίζει κατ’ ανάγκη δίκαιες αμοιβές ή επαρκή προστασία δικαιωμάτων για τους ανθρώπους δημιουργούς.

Ανισότητες και το διευρυνόμενο “ψηφιακό χάσμα”

Η UNESCO στην έκθεσή της υπογραμμίζει ότι η ψηφιακή μετάβαση δεν εξελίσσεται με ίσους όρους για όλους. Το χάσμα μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών παραμένει έντονο: περίπου το 67% των πολιτών σε ανεπτυγμένες οικονομίες διαθέτουν βασικές ψηφιακές δεξιότητες, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν ξεπερνά το 28%. Η διαφορά αυτή μεταφράζεται σε άνιση πρόσβαση σε εργαλεία δημιουργίας, αγορές και πηγές εισοδήματος, ενισχύοντας τις παγκόσμιες ανισότητες στον πολιτιστικό τομέα.

Επιπρόσθετα, και η κινητικότητα των δημιουργών παραμένει ασύμμετρη. Μόλις το 38% των χωρών διευκολύνουν την είσοδο δημιουργών από αναπτυσσόμενες χώρες, ενώ το 96% υποστηρίζουν την εξερχόμενη κινητικότητα των δικών τους επαγγελματιών. Αυτή η ανισορροπία – τα λεγόμενα “visa walls” – περιορίζει την ισότιμη ανταλλαγή πολιτιστικών αγαθών και ιδεών σε διεθνές επίπεδο.

Χρηματοδότηση και ελευθερία έκφρασης υπό πίεση

Η έλλειψη στοχευμένων πολιτικών επιτείνει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δημιουργοί. Παρότι το 85% των χωρών έχουν ενσωματώσει τις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες στα εθνικά τους αναπτυξιακά σχέδια, εντούτοις μόλις το 56% έχουν θέσει συγκεκριμένους πολιτιστικούς στόχους που να ενισχύουν ουσιαστικά τους δημιουργούς.

Ταυτόχρονα, η δημόσια χρηματοδότηση για τον πολιτισμό παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, κάτω από το 0,6% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Γεγονός το οποίο έχει ως συνέπεια πολλές χώρες να μην διαθέτουν επαρκείς πόρους για τη στήριξη καλλιτεχνών και πολιτιστικών επαγγελματιών.

Στο πλαίσιο της έκθεσης αναδεικνύεται και ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα: η ευαλωτότητα της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Μόνο το 61% των χωρών διαθέτουν ανεξάρτητους μηχανισμούς παρακολούθησης και προστασίας της, ενώ μόλις το 37% αναφέρουν πρωτοβουλίες στήριξης δημιουργών που βρίσκονται σε συνθήκες κρίσης ή σύγκρουσης. Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών και ψηφιακών πιέσεων, η προστασία της ελευθερίας έκφρασης καθίσταται πιο επιτακτική από ποτέ.

Έμφυλες ανισότητες στον πολιτιστικό τομέα

Η έκθεση της UNESCO καταγράφει πρόοδο αλλά και ανησυχητικές αντιφάσεις ως προς την ισότητα των φύλων στον πολιτισμό. Αν και αυξάνονται τα μέτρα που προωθούν την έμφυλη ισότητα και ενισχύεται η παρουσία γυναικών σε ηγετικές θέσεις (από 31% το 2017 σε 46% το 2024), δυστυχώς οι ανισότητες εξακολουθούν να είναι έντονα παρούσες, ιδιαίτερα μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών.

Ταυτόχρονα, μειώνεται ελαφρώς ο αριθμός των χωρών που διαθέτουν επίσημους κρατικούς μηχανισμούς εποπτείας για την ισότητα στον πολιτιστικό τομέα. Στοιχείο που καταδεικνύει ότι σε ορισμένα κανονιστικά πλαίσια η έμφυλη ισότητα δεν αντιμετωπίζεται ως βασική πολιτική προτεραιότητα. Οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε θέσεις ευθύνης και σε υψηλά αμειβόμενους κλάδους, ιδίως στους ταχέως αναπτυσσόμενους ψηφιακούς τομείς.

Παράλληλα, η έλλειψη συστηματικών δεδομένων και η ενίσχυση φαινομένων έμφυλης προκατάληψης και παρενόχλησης – ιδιαίτερα σε ψηφιακά περιβάλλοντα – υπογραμμίζουν την ανάγκη για πιο στοχευμένες πολιτικές, διαφανείς μηχανισμούς παρακολούθησης και ενδυνάμωση των δημιουργών.

Οι προτάσεις της UNESCO για την στήριξη των δημιουργών και των πολιτιστικών βιομηχανιών

Η UNESCO εισηγείται ένα πιο συνεκτικό και φιλόδοξο πλαίσιο πολιτικής για τη στήριξη των δημιουργών και των πολιτιστικών βιομηχανιών.

Μεταξύ άλλων, προτείνει:

• ενίσχυση των πολιτιστικών πολιτικών ώστε να διασφαλίζονται τα εισοδήματα και η προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων

• αύξηση της δημόσιας χρηματοδότησης προς τους δημιουργικούς τομείς

• επένδυση στην ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων και στη διεύρυνση της πρόσβασης σε τεχνολογικά εργαλεία

• διαμόρφωση δίκαιων και διαφανών ψηφιακών αγορών που δεν περιθωριοποιούν δημιουργούς με μικρότερη προβολή ή περιορισμένη πρόσβαση σε δίκτυα διανομής

Η έκθεση υπογραμμίζει ότι χωρίς συντονισμένη διεθνή δράση, η ψηφιακή μετάβαση ενδέχεται να επιδεινώσει τις ανισότητες, μετατρέποντας τις σημερινές ευκαιρίες σε απώλειες για τους ίδιους τους δημιουργούς που αποτελούν τον πυρήνα της πολιτιστικής ποικιλομορφίας και της κοινωνικής συνοχής.

Εν κατακλείδι

Η τεχνητή νοημοσύνη αδιαμφισβήτητα διακρίνεται ως ένα ισχυρό και μετασχηματιστικό εργαλείο. Δύναται να επιταχύνει διαδικασίες, να διευρύνει την πρόσβαση στη γνώση και να ανοίξει νέους δρόμους έκφρασης. Ωστόσο, δεν μπορεί να αναπαράγει το πιο ουσιαστικό και σημαντικό απ’ όλα: να αναπαράγει τη βιωμένη εμπειρία, τη συναισθηματική μνήμη και το υπαρξιακό βάθος που συνοδεύουν την ανθρώπινη δημιουργία. Η τέχνη δεν είναι απλώς προϊόν· είναι αφήγηση, ταυτότητα και συλλογική μνήμη.

Εάν οι κοινωνίες επιτρέψουν την οικονομική αποδυνάμωση των δημιουργών – διαμέσου του αθέμιτου ανταγωνισμού, της απορρύθμισης αγορών ή της ανεπαρκούς προστασίας των δικαιωμάτων – το κόστος δεν θα είναι μόνο οικονομικό. Θα είναι πολιτισμικό και δημοκρατικό. Η υποβάθμιση της ανθρώπινης δημιουργικότητας οδηγεί αναπόφευκτα σε φτωχότερο δημόσιο διάλογο, περιορισμό της πολυφωνίας και διάβρωση της πολιτιστικής ποικιλομορφίας.

Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στην τεχνολογία και τον άνθρωπο, αλλά να διαμορφώσουμε ένα πλαίσιο όπου η τεχνολογία υπηρετεί τη δημιουργικότητα και δεν την υποκαθιστά. Η προστασία των δημιουργών είναι επένδυση στη συλλογική μας φαντασία και στη δυνατότητα των κοινωνιών να οραματίζονται το μέλλον με ανθρωποκεντρικούς όρους.

Πηγή: UNESC