Η 10η Μαρτίου – Διεθνής Ημέρα Γυναικών Δικαστών – τιμά την συμβολή των γυναικών στη Δικαιοσύνη αλλά ταυτόχρονα υπενθυμίζει ότι η παρουσία τους στη δικαστική εξουσία δεν αφορά μόνο την ισότιμη εκπροσώπηση, αλλά συμβάλλει καθοριστικά στη διαμόρφωση ενός πιο ισορροπημένου και δίκαιου δικαστικού συστήματος.

Το 2021 η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών λαμβάνει την ιστορική απόφαση για την θέσπιση της Διεθνούς Ημέρας Γυναικών Δικαστών, ύστερα από πρωτοβουλία της Διεθνούς Ένωσης Γυναικών Δικαστών. Στόχος της είναι να αναγνωρίσει τον ρόλο των γυναικών που υπηρετούν τη Θέμιδα σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά και να ενθαρρύνει την ενίσχυση της παρουσίας τους σε όλα τα επίπεδα της δικαστικής ιεραρχίας.

Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στις ανώτατες βαθμίδες της Δικαιοσύνης σε πολλές χώρες, γεγονός που διατηρεί ανοιχτή τη συζήτηση για την ανάγκη περαιτέρω θεσμικών και κοινωνικών αλλαγών.

Η ιστορική διαδρομή των γυναικών στη Δικαιοσύνη

Η συμμετοχή των γυναικών στο δικαστικό σώμα αποτελεί σχετικά πρόσφατη εξέλιξη στην ιστορία των θεσμών. Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, σε πολλές χώρες οι γυναίκες δεν είχαν καν τη δυνατότητα να ασκήσουν το επάγγελμα του δικηγόρου ή να διοριστούν σε δικαστικές θέσεις.

Σταδιακά, ωστόσο, άρχισαν να καταγράφονται σημαντικοί σταθμοί που άνοιξαν τον δρόμο για την παρουσία τους στη Δικαιοσύνη:

• 1911: διορίζεται η πρώτη γυναίκα δικαστής στις Ηνωμένες Πολιτείες

• Δεκαετίες 1920–1930: οι γυναίκες αρχίζουν να εντάσσονται σταδιακά στα δικαστικά σώματα σε αρκετές χώρες της Ευρώπης

• Δεκαετία 1970: καταγράφεται σημαντική αύξηση της συμμετοχής γυναικών στις νομικές σχολές και στα δικαστικά επαγγέλματα

Η ουσιαστική διεύρυνση της παρουσίας των γυναικών στα δικαστήρια, ωστόσο, σημειώθηκε κυρίως τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, καθώς ολοένα και περισσότερες γυναίκες εισέρχονται στη νομική εκπαίδευση και ακολουθούν επαγγελματική πορεία στον χώρο της Δικαιοσύνης.

Η παρουσία των γυναικών στη Δικαιοσύνη σε παγκόσμιο επίπεδο

Τα τελευταία χρόνια, σε παγκόσμιο επίπεδο, παρατηρείται σταδιακή ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών στη δικαστική εξουσία, ωστόσο η πλήρης ισότητα παραμένει ζητούμενο.

Σύμφωνα με στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών και του Συμβουλίου της Ευρώπης, περίπου το 42% των δικαστών παγκοσμίως είναι γυναίκες. Σε αρκετές χώρες μάλιστα, οι γυναίκες αποτελούν ήδη την πλειονότητα στις νεότερες γενιές δικαστών, γεγονός που υποδεικνύει μια σταδιακή αλλαγή στη σύνθεση του δικαστικού σώματος.

Παρά την πρόοδο αυτή, η ισορροπία δεν αντανακλάται ακόμη στις ανώτατες βαθμίδες της δικαστικής ιεραρχίας. Λιγότερο από το 30% των προέδρων ανώτατων δικαστηρίων παγκοσμίως είναι γυναίκες, στοιχείο που αποκαλύπτει ότι το μεγαλύτερο έλλειμμα ισότητας εντοπίζεται κυρίως στις κορυφαίες θέσεις της Δικαιοσύνης, όπου η ανδρική παρουσία εξακολουθεί να κυριαρχεί.

Επιπρόσθετα, τα δεδομένα για τις γυναίκες δικαστές δείχνουν ότι η ισότητα δεν κατανέμεται ομοιόμορφα μεταξύ των διαφορετικών περιοχών του πλανήτη. Η Ευρώπη καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό συμμετοχής, με περίπου 54% γυναίκες δικαστές, ενώ ακολουθούν η Αμερική με περίπου 51%. Σημαντικά χαμηλότερα είναι τα ποσοστά σε άλλες περιοχές, όπως η Ωκεανία (31%), η Αφρική (30%) και η Ασία (29%).

Η παρουσία των γυναικών στη Δικαιοσύνη στην Ευρώπη

Τα τελευταία χρόνια η συμμετοχή των γυναικών στη δικαστική εξουσία στην Ευρώπη παρουσιάζει σημαντική ενίσχυση. Οι γυναίκες αποτελούν περίπου το 57% των επαγγελματιών δικαστών και το 54% των εισαγγελέων στις ευρωπαϊκές χώρες.

Σε αρκετά κράτη μάλιστα οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των δικαστών, ιδιαίτερα στα δικαστήρια πρώτου βαθμού, γεγονός που δείχνει τη σταδιακή μεταβολή της σύνθεσης του δικαστικού σώματος.

Ωστόσο, η εικόνα διαφοροποιείται όταν εξετάζονται οι ανώτατες βαθμίδες της δικαστικής ιεραρχίας. Στα ανώτατα δικαστήρια των χωρών του ΟΟΣΑ, οι γυναίκες καταλαμβάνουν περίπου το 40% των θέσεων, ποσοστό αισθητά χαμηλότερο σε σύγκριση με τα κατώτερα επίπεδα της δικαστικής εξουσίας.

Η ανισορροπία αυτή αποδίδεται συχνά σε θεσμικά εμπόδια, επαγγελματικές ανισότητες, αλλά και σε κοινωνικά στερεότυπα που εξακολουθούν να επηρεάζουν την επαγγελματική εξέλιξη των γυναικών στη Δικαιοσύνη.

Η παρουσία των γυναικών στη Δικαιοσύνη στην Ελλάδα

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες της Ευρώπης όπου οι γυναίκες έχουν σημαντική παρουσία στο δικαστικό σώμα. Αποτελούν πάνω από το 60% των δικαστών στη χώρα. Η συμμετοχή τους είναι επίσης υψηλή στους εισαγγελείς και στους νεότερους δικαστικούς λειτουργούς, ενώ τα τελευταία χρόνια πολλές έχουν αναλάβει σημαντικές θέσεις ευθύνης στα ανώτατα δικαστήρια.

Η αυξανόμενη παρουσία των γυναικών στα δικαστήρια ενισχύει την αντιπροσωπευτικότητα και την ισορροπία στη λειτουργία της Δικαιοσύνης, αποτελώντας ένα σημαντικό βήμα προς ένα πιο δίκαιο και συμπεριληπτικό σύστημα απονομής δικαίου.

Το ισχυρό της εκπροσώπησης των γυναικών στο ελληνικό δικαστικό σύστημα δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός. Αντίθετα, κύριοι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό περιλαμβάνουν: διαφανείς διαδικασίες πρόσληψης μέσω διαγωνισμών, ισότιμη πρόσβαση στη νομική εκπαίδευση, μεγάλη συμμετοχή γυναικών στις νομικές σχολές, σταθερό επαγγελματικό πλαίσιο του δικαστικού λειτουργήματος.

Η πρόκληση των ανώτατων δικαστηρίων

Ακόμη και σε χώρες όπου οι γυναίκες έχουν ισχυρή παρουσία στα δικαστήρια, οι ανώτατες θέσεις παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανδροκρατούμενες.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, σύμφωνα με διεθνείς μελέτες, οι γυναίκες καταλαμβάνουν:

• περίπου 33,6% των θέσεων στα ανώτατα δικαστήρια

• περίπου 45,9% των προεδριών κατώτερων δικαστηρίων

• μόλις 18,6% των προεδριών ανώτατων δικαστηρίων

Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι, παρά τη σημαντική αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στη Δικαιοσύνη, η ισότητα δεν έχει ακόμη επιτευχθεί στις κορυφαίες βαθμίδες της δικαστικής ιεραρχίας, όπου η ανδρική παρουσία εξακολουθεί να κυριαρχεί.

Γυναίκες δικαστές που άφησαν το αποτύπωμά τους στη Δικαιοσύνη

Η πορεία των γυναικών προς τη συμμετοχή στη δικαστική εξουσία υπήρξε μακρά και συχνά γεμάτη εμπόδια. Υπήρξαν, όμως, και προσωπικότητες που κατάφεραν να σπάσουν τα στερεότυπα και να ανοίξουν τον δρόμο για τις επόμενες γενιές γυναικών δικαστών.

• Sandra Day O’Connor

Το 1981 διορίστηκε από τον πρόεδρο Ronald Reagan στο Supreme Court of the United States, γράφοντας ιστορία ως η πρώτη γυναίκα που κατέλαβε θέση στο ανώτατο δικαστικό όργανο της χώρας.

• Ruth Bader Ginsburg

Δικαστής στο Supreme Court of the United States από το 1993 έως το 2020, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του κινήματος για τα δικαιώματα των γυναικών και την ισότητα απέναντι στον νόμο.

• Rosalie Abella

Το 2004 έγινε η πρώτη Εβραία γυναίκα δικαστής στο Supreme Court of Canada. Έγινε γνωστή για τη συμβολή της στη νομολογία γύρω από τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη διαφορετικότητα και την ισότητα.

• Brenda Hale

Το 2017 ανέλαβε πρόεδρος του Supreme Court of the United Kingdom, αποτελώντας την πρώτη γυναίκα που κατέλαβε αυτή τη θέση. Συμμετείχε σε σημαντικές αποφάσεις για το συνταγματικό δίκαιο και τα δικαιώματα των πολιτών.

• Navanethem Pillay

Υπηρέτησε ως δικαστής στο International Criminal Court και στο International Criminal Tribunal for Rwanda, ενώ αργότερα διετέλεσε Ύπατη Αρμοστής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στον United Nations.

Οι γυναίκες αυτές δεν άνοιξαν μόνο τον δρόμο για τη μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στη Δικαιοσύνη. Αποτέλεσαν σύμβολα για την προώθηση της ισότητας απέναντι στον νόμο, την ενίσχυση της εκπροσώπησης των γυναικών στη δικαστική εξουσία και την ανάδειξη της σημασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη σύγχρονη νομολογία.

Γιατί έχει σημασία η παρουσία των γυναικών στη Δικαιοσύνη

Η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στη δικαστική εξουσία δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ισότητας των φύλων, αλλά συνδέεται άμεσα με την ποιότητα και τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Η ενίσχυση της παρουσίας τους στα δικαστήρια συμβάλλει:

• στην ενδυνάμωση της αντιπροσωπευτικότητας των θεσμών

• στη διαμόρφωση μιας πιο ευαίσθητης και πολυδιάστατης προσέγγισης κοινωνικών ζητημάτων

• στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τη Δικαιοσύνη

Σε υποθέσεις που αφορούν ζητήματα όπως η έμφυλη βία, οι οικογενειακές διαφορές ή η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η ισορροπημένη παρουσία ανδρών και γυναικών στα δικαστικά έδρανα θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για την απονομή μιας πιο δίκαιης και συμπεριληπτικής δικαιοσύνης. Το άρθρο βασίστηκε σε τεκμήρια από: United Nations, European Commission, European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ), Council of Europe, International Association of Women Judges, Supreme Court of the United Stations, Supreme Court of the United Kingdom,