Ο Οκτώβριος δεν σηματοδοτεί μόνο την έναρξη του φθινοπώρου και την επιστροφή στους κανονικούς ρυθμούς της καθημερινότητας. Είναι καθιερωμένος διεθνώς ως ο Μήνας Ενημέρωσης και Ευαισθητοποίησης Για τον Καρκίνο του Μαστού, που μας υπενθυμίζει κάθε χρόνο ότι πίσω από τους αριθμούς και τις στατιστικές βρίσκεται ένας άνθρωπος, μια οικογένεια και μια διαφορετική διαδρομή.

Για το 2026, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) επέλεξε το δυνατό μήνυμα “Κάθε ιστορία είναι μοναδική, κάθε πορεία μετράει”, αναδεικνύοντας τις διαφορετικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει κάθε ασθενής, ανάλογα με τη διάγνωση, τη θεραπεία, το δίκτυο στήριξης και τις δυνατότητες πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας.

Ο καρκίνος του μαστού παραμένει ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες παγκοσμίως και μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε χώρα και σε διαφορετικές ηλικίες. Περίπου οκτώ στις δέκα περιπτώσεις αφορούν γυναίκες χωρίς κάποιον ιδιαίτερο γνωστό παράγοντα κινδύνου πέρα από το φύλο και την ηλικία, γεγονός που καθιστά την ενημέρωση και την έγκαιρη διάγνωση κρίσιμες για όλες. Την ίδια στιγμή, η πρόοδος δεν έχει φτάσει παντού με τον ίδιο τρόπο: οι πιθανότητες επιβίωσης εξακολουθούν να παρουσιάζουν μεγάλες αποκλίσεις από χώρα σε χώρα, αποκαλύπτοντας τις επίμονες ανισότητες στην υγεία.

Το μήνυμα του φετινού Οκτωβρίου έχει, επομένως, δύο όψεις. Από τη μία, κάθε άνθρωπος που βρίσκεται αντιμέτωπος με τη νόσο δικαιούται στήριξη, αξιοπρέπεια και την κατάλληλη θεραπεία. Από την άλλη, η έκβαση της ασθένειας δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από τον τόπο όπου κάποιος ζει ή από τους οικονομικούς και κοινωνικούς πόρους που διαθέτει.

Και όπως υπενθυμίζει το φετινό μήνυμα της οργάνωσης Living Beyond Breast Cancer, “η ενημέρωση είναι μόνο η αρχή”: η ουσιαστική πρόοδος απαιτεί η γνώση να μετατρέπεται σε έγκαιρη διάγνωση, αποτελεσματική θεραπεία και σταθερή υποστήριξη σε κάθε στάδιο της διαδρομής.

Με βάση τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία του ΠΟΥ – μεταξύ άλλων την έκθεση Global status report on cancer 2026 και τις πρώτες παγκόσμιες εκτιμήσεις για την επιβίωση – καθώς και δεδομένα της Eurostat και της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Πόνου (EFIC), το άρθρο εξετάζει την εικόνα σε παγκόσμιο, ευρωπαϊκό και ελληνικό επίπεδο, φωτίζει τις ανισότητες που εξακολουθούν να υπάρχουν και καταλήγει σε πρακτικές πληροφορίες για την πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση και τη διαχείριση της νόσου.

Το παγκόσμιο αποτύπωμα του καρκίνου του μαστού

Ο καρκίνος του μαστού δεν είναι απλώς ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες· είναι μια παγκόσμια υγειονομική πρόκληση που αφορά γυναίκες σε κάθε χώρα και σε διαφορετικές ηλικίες, με τη συχνότητα να αυξάνεται όσο μεγαλώνει η ηλικία. Το 2024 καταγράφηκαν παγκοσμίως περίπου 2,4 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις και 694.000 θάνατοι, ενώ στο τέλος της ίδιας χρονιάς περίπου 8,2 εκατομμύρια γυναίκες ζούσαν με τη νόσο, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Ο καρκίνος του μαστού ήταν ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες σε 164 από τις 186 χώρες που περιλαμβάνονται στα σχετικά στοιχεία του Οργανισμού.

Το βάρος της νόσου, ωστόσο, δεν κατανέμεται ισότιμα. Περίπου επτά στους δέκα θανάτους από καρκίνο του μαστού καταγράφονται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, όπου η διάγνωση γίνεται συχνά αργότερα και η πρόσβαση στις διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές είναι πιο περιορισμένη. Η αντίθεση αποτυπώνεται καθαρά και όταν τα στοιχεία εξετάζονται σε σχέση με το επίπεδο ανθρώπινης ανάπτυξης: στις χώρες με πολύ υψηλό HDI, ο κίνδυνος μια γυναίκα να διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού κατά τη διάρκεια της ζωής της εκτιμάται σε 1 στις 12, αλλά ο κίνδυνος να πεθάνει από τη νόσο είναι 1 στις 71. Στις χώρες με χαμηλό HDI, οι αντίστοιχοι κίνδυνοι είναι 1 στις 27 και 1 στις 48.

Η εικόνα αυτή αποκαλύπτει μια κρίσιμη αντίφαση: στις χώρες με υψηλότερο εισόδημα καταγράφονται περισσότερες διαγνώσεις – εν μέρει λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και της μεγαλύτερης δυνατότητας εντοπισμού της νόσου – αλλά οι πιθανότητες επιβίωσης είναι σαφώς καλύτερες. Στις φτωχότερες χώρες, αντίθετα, η νόσος εντοπίζεται συχνότερα σε προχωρημένο στάδιο και οι διαθέσιμες δυνατότητες αντιμετώπισης είναι περιορισμένες. Έτσι, η έκβαση δεν εξαρτάται μόνο από τη βιολογία της νόσου, αλλά και από το πού ζει μια γυναίκα, πότε θα διαγνωστεί και αν θα μπορέσει να λάβει την κατάλληλη θεραπεία.

Οι προοπτικές κάνουν την ανάγκη για δράση ακόμη πιο επιτακτική. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Πόνου (EFIC), έως το 2050 τα περιστατικά καρκίνου του μαστού αναμένεται να αυξηθούν κατά 38%, ενώ οι θάνατοι κατά 68%. Την ίδια στιγμή, η νέα Global Status Report On Cancer 2026 του ΠΟΥ και του Διεθνούς Οργανισμού Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) προειδοποιεί για τη γενικότερη αύξηση του παγκόσμιου φορτίου του καρκίνου, με τα ετήσια νέα περιστατικά όλων των μορφών καρκίνου να ενδέχεται να φτάσουν τα 35 εκατομμύρια έως το 2050.  

Η Ευρώπη ήδη αντιστοιχεί περίπου στο 21% των νέων περιστατικών και στο 20% των θανάτων παγκοσμίως, ποσοστά δυσανάλογα με το μερίδιό της στον παγκόσμιο πληθυσμό.

Από τους αριθμούς στη δράση

Απέναντι σε αυτή την εικόνα, ο ΠΟΥ έχει θέσει συγκεκριμένους στόχους μέσω της Παγκόσμιας Πρωτοβουλίας για τον Καρκίνο του Μαστού (GBCI), που ξεκίνησε το 2021. Η λεγόμενη στρατηγική “60-60-80” προβλέπει ότι τουλάχιστον το 60% των διηθητικών καρκίνων του μαστού θα πρέπει να διαγιγνώσκεται σε στάδιο Ι ή ΙΙ, να μεσολαβούν το πολύ 60 ημέρες από την εμφάνιση των συμπτωμάτων έως τη διάγνωση και τουλάχιστον το 80% των ασθενών να λαμβάνει την πλήρη συνιστώμενη θεραπεία.

Ο τελικός στόχος είναι ακόμη πιο φιλόδοξος: όλες οι χώρες καλούνται να μειώνουν τη θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού κατά 2,5% κάθε χρόνο. Αν ο στόχος αυτός επιτευχθεί παγκοσμίως, ο ΠΟΥ εκτιμά ότι θα μπορούσαν να αποτραπούν περίπου 2,5 εκατομμύρια θάνατοι έως το 2040, με τις υπηρεσίες για τον καρκίνο του μαστού να εντάσσονται στον βασικό πυρήνα της καθολικής κάλυψης υγείας.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο να διαγνωστεί περισσότερος καρκίνος του μαστού, αλλά να διαγνωστεί νωρίτερα και να αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά, ανεξάρτητα από τον τόπο και την οικονομική δυνατότητα του ασθενούς. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι ανισότητες παραμένουν μεγάλες: σύμφωνα με την έκθεση του ΠΟΥ, τουλάχιστον 45% των ανθρώπων που επηρεάζονται από καρκίνο παγκοσμίως αντιμετωπίζουν οικονομική δυσχέρεια.

Η παγκόσμια εικόνα δείχνει, τελικά, ότι η μάχη απέναντι στον καρκίνο του μαστού δεν κρίνεται μόνο στα εργαστήρια ή στις νέες θεραπείες. Κρίνεται και στο πόσο γρήγορα μπορεί μια γυναίκα να φτάσει στη διάγνωση, στο αν θα έχει πρόσβαση στην κατάλληλη θεραπεία και στο αν το σύστημα υγείας της χώρας της μπορεί να της προσφέρει πραγματικές πιθανότητες επιβίωσης.

Παγκόσμια σύγκριση: η επιβίωση δεν είναι ίδια για όλες

Για πρώτη φορά, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αποτυπώνει με παγκόσμιους αριθμούς αυτό που για εκατομμύρια γυναίκες αποτελεί κρίσιμη πραγματικότητα: η διάγνωση του καρκίνου του μαστού δεν οδηγεί παντού στην ίδια πιθανότητα επιβίωσης. Οι πρώτες εκτιμήσεις, που δημοσιεύθηκαν τον Ιούλιο του 2026 στο Nature Medicine, αφορούν γυναίκες που διαγνώστηκαν την περίοδο 2017 – 2021 και καλύπτουν και τα 194 κράτη-μέλη του ΠΟΥ.

Η διάμεση πενταετής καθαρή επιβίωση εκτιμάται στο 77,8%. Πίσω όμως από αυτόν τον παγκόσμιο αριθμό κρύβεται μια εντυπωσιακή ανισότητα. Στις χώρες χαμηλού εισοδήματος η επιβίωση φτάνει μόλις το 41,9%, ενώ στις χώρες υψηλού εισοδήματος εκτοξεύεται στο 87,3%. Στις χώρες κατώτερου-μεσαίου εισοδήματος διαμορφώνεται στο 60,1% και στις χώρες ανώτερου-μεσαίου εισοδήματος στο 78,7%.

Η διαφορά γίνεται ακόμη πιο καθαρή όταν αποτυπώνεται στον χάρτη. Η διάμεση πενταετής επιβίωση φτάνει το 88,5% στην Αμερική, ενώ στην Αφρική περιορίζεται στο 39,1%. Η Ευρώπη βρίσκεται στο 84,0% μαζί με τη Δυτική Ειρηνική Περιφέρεια. Ακολουθούν η Νοτιοανατολική Ασία με 66,3% και η Ανατολική Μεσόγειος με 61,0%.

Δεν πρόκειται απλώς για μια διαφορά ανάμεσα σε καλύτερες και χειρότερες θεραπείες. Οι αριθμοί αποτυπώνουν το πόσο διαφορετικές μπορεί να είναι οι διαδρομές των ασθενών από τη στιγμή που εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα μέχρι τη διάγνωση και τη θεραπεία.

Όπου η νόσος εντοπίζεται αργότερα, οι πιθανότητες επιβίωσης μειώνονται. Και όπου τα συστήματα υγείας δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν έγκαιρη διάγνωση, πρόσβαση στη θεραπεία και ολοκλήρωσή της, το χάσμα διευρύνεται.

Όταν ο τόπος καθορίζει τις πιθανότητες

Τα στοιχεία θέτουν έτσι ένα δύσκολο ερώτημα: πόσο πραγματικά καθορίζει την έκβαση της νόσου ο τόπος όπου ζει μια γυναίκα; Η πρώτη παγκόσμια καταγραφή της επιβίωσης δείχνει ότι η απάντηση δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στη βιολογία του καρκίνου.

Οι πιθανότητες επηρεάζονται και από το αν μια γυναίκα θα διαγνωστεί εγκαίρως, αν θα βρει διαθέσιμη την κατάλληλη θεραπεία και αν το σύστημα υγείας μπορεί να τη στηρίξει σε όλη τη διαδρομή της νόσου.

Μια παγκόσμια εικόνα με σημαντικές ελλείψεις

Η νέα εκτίμηση αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς, αλλά χρειάζεται προσοχή στην ανάγνωσή της. Πραγματικά δεδομένα από μητρώα καρκίνου υπήρχαν μόλις για 67 από τις 194 χώρες. Στα 36 εύθραυστα ή εμπόλεμα κράτη, πραγματικά επαληθεύσιμα στοιχεία υπήρχαν μόνο για δύο χώρες, ενώ για τις υπόλοιπες χρησιμοποιήθηκαν μοντέλα.

Αυτό σημαίνει ότι οι αριθμοί δεν μπορούν να θεωρηθούν ακριβής φωτογραφία της επιβίωσης σε κάθε χώρα. Δείχνουν, όμως, με καθαρό τρόπο το μέγεθος του παγκόσμιου χάσματος. Και αναδεικνύουν μια ακόμη ανισότητα: όπου δεν υπάρχουν αξιόπιστα δεδομένα, είναι πολύ πιο δύσκολο να φανεί ποιος μένει πίσω και γιατί.

Η επιβίωση, επομένως, δεν είναι μόνο ένας στατιστικός δείκτης. Είναι ένας καθρέφτης των δυνατοτήτων κάθε συστήματος υγείας και μια υπενθύμιση ότι η έκβαση του καρκίνου του μαστού εξακολουθεί, σε μεγάλο βαθμό, να εξαρτάται από το πού και κάτω από ποιες συνθήκες ζει η γυναίκα που βρίσκεται απέναντί του.

Η εικόνα στην Ευρώπη: δεν αρκεί να υπάρχουν μαστογράφοι

Στην Ευρώπη, η πρόσβαση στον προληπτικό έλεγχο του καρκίνου του μαστού εξακολουθεί να απέχει από το να είναι ίδια για όλες τις γυναίκες. Τα νεότερα στοιχεία της Eurostat, που δημοσιεύθηκαν στις 2 Οκτωβρίου 2026, δείχνουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών, όχι μόνο στο ποσοστό των γυναικών που υποβάλλονται σε μαστογραφία, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο τα συστήματα υγείας οργανώνουν τον προληπτικό έλεγχο.

Ο δείκτης της Eurostat αφορά τις γυναίκες ηλικίας 50–69 ετών που υποβλήθηκαν σε μαστογραφία τα δύο προηγούμενα χρόνια ή στη συχνότητα που προβλέπει το εθνικό πρόγραμμα κάθε χώρας. Τα στοιχεία προέρχονται από τα διοικητικά δεδομένα των εθνικών προγραμμάτων ελέγχου.

Ένα χάσμα άνω των 54 μονάδων

Το 2024, οι χώρες της Σκανδιναβίας βρίσκονταν στην κορυφή: 82,1% στη Δανία, 82,0% στη Σουηδία και 81,6% στη Φινλανδία. Ακολουθούσαν η Σλοβενία με 77,8% και η Ιρλανδία με 71,2%.

Στον αντίποδα, ο προληπτικός έλεγχος περιοριζόταν στο 27,2% στην Ουγγαρία, στο 29,2% στην Κύπρο, στο 33,8% στην Πολωνία, στο 38,2% στη Λετονία και στο 41,3% στην Αυστρία. Η απόσταση ανάμεσα στην υψηλότερη και τη χαμηλότερη επίδοση ξεπερνά τις 54 ποσοστιαίες μονάδες.

Η εικόνα είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν εξετάζεται η πορεία της τελευταίας πενταετίας. Από το 2019 έως το 2024, τα ποσοστά αυξήθηκαν σε εννέα χώρες, με τις μεγαλύτερες αυξήσεις να καταγράφονται στη Σλοβακία (+12,5 ποσοστιαίες μονάδες), την Κροατία (+10,0) και την Εσθονία (+9,9). Σε δύο χώρες, τη Σουηδία και τη Φινλανδία, παρέμειναν αμετάβλητα, ενώ σε 11 χώρες μειώθηκαν, από −0,4 μονάδες στην Ιρλανδία έως −21,8 μονάδες στη Μάλτα.
 

Η Eurostat καταγράφει την τάση, δεν εξηγεί όμως τα αίτιά της. Επομένως, η εικόνα δεν επιτρέπει από μόνη της να αποδοθεί η πτώση σε έναν συγκεκριμένο παράγοντα. Δείχνει, ωστόσο, ότι η πορεία των προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου δεν είναι ενιαία στην Ευρώπη.

Περισσότερα μηχανήματα δεν σημαίνουν απαραίτητα περισσότερο έλεγχο

Τα στοιχεία για τη διαθεσιμότητα μαστογράφων προσθέτουν μια ακόμη ενδιαφέρουσα διάσταση. Η Ελλάδα εμφανίζεται με 7,6 μαστογράφους ανά 100.000 κατοίκους και η Κύπρος με 6,9, τις υψηλότερες αναλογίες μεταξύ των χωρών για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία. Η Ιταλία ακολουθεί με 3,7, ενώ Πολωνία, Τσεχία, Σουηδία και Ρουμανία βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο, με 1,1 μαστογράφο ανά 100.000 κατοίκους.

Η σύγκριση δείχνει κάτι που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: ο αριθμός των μηχανημάτων από μόνος του δεν εξηγεί πόσες γυναίκες τελικά υποβάλλονται σε έλεγχο. Παραδείγματος χάριν, η Σουηδία διαθέτει μόλις 1,1 μαστογράφο ανά 100.000 κατοίκους, αλλά καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ελέγχου στην Ευρώπη, 82,0%. Η Κύπρος, αντίθετα, διαθέτει 6,9 μαστογράφους ανά 100.000 κατοίκους, αλλά το ποσοστό ελέγχου της είναι μόλις 29,2%.

Ως εκ τούτου, η σύγκριση αυτή δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση, δείχνει όμως ότι η διαθεσιμότητα εξοπλισμού δεν αρκεί. Η οργάνωση του εθνικού προγράμματος, η πρόσκληση των γυναικών, η ευκολία πρόσβασης και η συστηματική παρακολούθηση φαίνεται να έχουν κρίσιμο ρόλο. Πρόκειται για ερμηνεία των διαθέσιμων στοιχείων και όχι για συμπέρασμα που αποδίδεται στην Eurostat.

Η ευρωπαϊκή απάντηση: από την πρόληψη στην ισότιμη πρόσβαση

Το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Καταπολέμηση του Καρκίνου (Europe’s Beating Cancer Plan) αποτελεί την πολιτική απάντηση της ΕΕ σε αυτές τις ανισότητες. Το μέγεθος της πρόκλησης είναι μεγάλο: το 2024 διαγνώστηκαν στην ΕΕ 2,7 εκατομμύρια άνθρωποι με καρκίνο, ενώ 1,3 εκατομμύρια έχασαν τη ζωή τους. Χωρίς αποφασιστική δράση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι τα περιστατικά θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά 24% έως το 2035, με τον καρκίνο να εξελίσσεται στην πρώτη αιτία θανάτου στην ΕΕ.

Το Σχέδιο στηρίζεται σε τρεις βασικούς άξονες:

• Βιώσιμη πρόληψη. Περίπου 4 στις 10 (40%) περιπτώσεις καρκίνου εκτιμάται ότι μπορούν να προληφθούν, με την ΕΕ να θέτει, μεταξύ άλλων, τον στόχο μιας “γενιάς χωρίς καπνό”, με χρήση καπνού κάτω από 5% του πληθυσμού έως το 2040, αλλά και δράσεις για τη μείωση της επιβλαβούς κατανάλωσης αλκοόλ, της περιβαλλοντικής ρύπανσης και της έκθεσης σε καρκινογόνες ουσίες και ακτινοβολία.

• Έγκαιρη ανίχνευση. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι ανισότητες στον προληπτικό έλεγχο παραμένουν μεγάλες: για τον καρκίνο του μαστού, το ποσοστό του πληθυσμού που ελέγχεται κυμαίνεται από μόλις 6% έως 90% μεταξύ των κρατών-μελών. Με τη νέα ευρωπαϊκή προσέγγιση για τον προσυμπτωματικό έλεγχο, η ΕΕ στηρίζει τα κράτη-μέλη ώστε να προσφέρεται έλεγχος στο 90% του πληθυσμού που πληροί τα κριτήρια για καρκίνο του μαστού, του τραχήλου της μήτρας και του παχέος εντέρου.

• Ισότιμη πρόσβαση στη διάγνωση και τη θεραπεία. Σύμφωνα με την Επιτροπή, η επιβίωση μετά τη θεραπεία του καρκίνου του μαστού παρουσιάζει διαφορά 20% μεταξύ των χωρών. Για να περιοριστεί αυτό το χάσμα, το Σχέδιο περιλαμβάνει ευρωπαϊκή πλατφόρμα για την πρόσβαση σε αντικαρκινικά φάρμακα, πρόγραμμα εκπαίδευσης προσωπικού από διαφορετικές ιατρικές και υγειονομικές ειδικότητες σε περισσότερα από 100 κέντρα καρκίνου, καθώς και ενίσχυση των ψηφιακών δυνατοτήτων, όπως η τηλεϊατρική και η εξ αποστάσεως παρακολούθηση μέσω της πρωτοβουλίας eCAN Plus, που ξεκίνησε τον Ιούνιο του 2025.

Παράλληλα, στην Ευρώπη ζουν σήμερα περισσότερα από 12 εκατομμύρια άτομα που έχουν επιβιώσει από τον καρκίνο, γεγονός που μεταφέρει το βάρος της πολιτικής και πέρα από τη θεραπεία, στη μακροχρόνια παρακολούθηση και την κοινωνική προστασία. Στις εμβληματικές πρωτοβουλίες του Σχεδίου περιλαμβάνονται το Μητρώο Ανισοτήτων στον Καρκίνο (Cancer Inequalities Registry) και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εθνικών Ολοκληρωμένων Κέντρων Καρκίνου.

Τα στοιχεία δείχνουν, τελικά, ότι η ευρωπαϊκή πρόκληση δεν είναι μόνο να υπάρχουν περισσότερες υποδομές. Είναι να μετατρέπονται οι υποδομές σε πραγματική πρόσβαση. Γιατί το κρίσιμο μέγεθος δεν είναι πόσοι μαστογράφοι υπάρχουν σε μια χώρα, αλλά πόσες γυναίκες φτάνουν τελικά σε αυτούς και πόσο έγκαιρα.

Ελλάδα: υψηλή υποδομή, εθνικό πρόγραμμα, αλλά κενό στη μέτρηση των αποτελεσμάτων

Η Ελλάδα βρίσκεται στην κορυφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τη διαθεσιμότητα μαστογράφων, με 7,6 ανά 100.000 κατοίκους, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat. Ωστόσο, δεν διατίθενται για τη χώρα στοιχεία που να δείχνουν το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών στον οργανωμένο προσυμπτωματικό έλεγχο. Η αντίθεση είναι χαρακτηριστική: η υποδομή καταγράφεται, η πραγματική συμμετοχή όμως όχι με την ίδια πληρότητα.

Σημαντικό βήμα για την ενίσχυση της πρόληψης αποτελεί το Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης “Φώφη Γεννηματά”, που εντάσσεται στην δράση “Προλαμβάνω”. Το πρόγραμμα απευθύνεται σε γυναίκες ηλικίας 45–74 ετών που διαμένουν στην Ελλάδα και διαθέτουν ΑΜΚΑ, ασφαλισμένες και ανασφάλιστες, και προσφέρει δωρεάν ψηφιακή μαστογραφία. Όταν εντοπίζεται εύρημα ή απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση, προβλέπονται επίσης δωρεάν υπερηχογράφημα και κλινική εξέταση.

Το πρόγραμμα δημιουργεί, επομένως, μια εθνική βάση για την πρόληψη. Το επόμενο κρίσιμο ερώτημα είναι τι μπορεί να μετρηθεί από τη στιγμή που μια γυναίκα καλείται να εξεταστεί έως τη διάγνωση και τη θεραπεία της. Και εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό κενό: στην Ελλάδα δεν υπάρχουν ακόμη πλήρως ενοποιημένα, συστηματικά και δημόσια διαθέσιμα στοιχεία που να αποτυπώνουν σε εθνικό επίπεδο τους τρεις βασικούς δείκτες της Παγκόσμιας Πρωτοβουλίας για τον Καρκίνο του Μαστού (GBCI), το στάδιο στο οποίο διαγιγνώσκεται η νόσος, τον χρόνο από την έναρξη των συμπτωμάτων έως τη διάγνωση και την ολοκλήρωση της ενδεδειγμένης θεραπείας.

Η χώρα διαθέτει στοιχεία για την επίπτωση και τη θνησιμότητα του καρκίνου του μαστού, μέσω διεθνών πηγών όπως το IARC και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Ωστόσο, η απουσία ενός πλήρως λειτουργικού και ενοποιημένου Εθνικού Αρχείου Νεοπλασιών δυσκολεύει τη λεπτομερή και συνεχή παρακολούθηση της πορείας των ασθενών: από την πρώτη διάγνωση και το στάδιο της νόσου έως την πρόσβαση στη θεραπεία και την έκβασή της.

Το κενό αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα που διαθέτει τόσο υψηλή διαθεσιμότητα εξοπλισμού. Οι 7,6 μαστογράφοι ανά 100.000 κατοίκους δείχνουν ότι η Ελλάδα διαθέτει τις υποδομές. Δεν απαντούν όμως από μόνοι τους στο κρίσιμο ερώτημα: πόσες γυναίκες ελέγχονται, πόσες διαγιγνώσκονται έγκαιρα και πόσες ολοκληρώνουν την κατάλληλη θεραπεία;

Αυτή είναι και η ουσία της επόμενης πρόκλησης για την Ελλάδα. Δεν αρκεί να είναι διαθέσιμος ο εξοπλισμός ούτε να υπάρχει ένα εθνικό πρόγραμμα πρόληψης. Χρειάζεται ένα σύστημα που να μπορεί να μετρά ολόκληρη τη διαδρομή της νόσου και να δείχνει αν η πρόληψη οδηγεί πράγματι σε έγκαιρη διάγνωση, αποτελεσματική θεραπεία και καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης.

Παράγοντες κινδύνου και συμπτώματα

Ο καρκίνος του μαστού δεν αφορά μόνο γυναίκες με αυξημένο ή γνωστό κίνδυνο. Η κατανόηση των παραγόντων που συνδέονται με τη νόσο, αλλά και η έγκαιρη αναγνώριση ύποπτων αλλαγών, μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά στην έγκαιρη διάγνωση.

Ποια είναι η εικόνα του κινδύνου

Ο καρκίνος του μαστού αφορά στη συντριπτική πλειονότητα (99%) των περιπτώσεων γυναίκες. Πέρα από το φύλο και την ηλικία, ο κίνδυνος επηρεάζεται από μια σειρά παραγόντων, άλλους μεταβαλλόμενους και άλλους όχι.

Στους παράγοντες που έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο περιλαμβάνονται η παχυσαρκία, η επιβλαβής χρήση αλκοόλ και το κάπνισμα, αλλά και το οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού και η προηγούμενη έκθεση σε ακτινοβολία. Ρόλο μπορεί να διαδραματίζει επίσης το αναπαραγωγικό ιστορικό, όπως η ηλικία της πρώτης περιόδου και της πρώτης εγκυμοσύνης, καθώς και η μετεμμηνοπαυσιακή ορμονοθεραπεία.

Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν οι κληρονομικές μεταλλάξεις υψηλής διεισδυτικότητας, κυρίως στα γονίδια BRCA1, BRCA2 και PALB2, οι οποίες συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης της νόσου.

Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται

Ο καρκίνος του μαστού δεν προκαλεί πάντα συμπτώματα στα αρχικά του στάδια. Όταν, όμως, εμφανιστεί κάποια αλλαγή, υπάρχουν ορισμένα σημάδια που αξίζουν ιατρική αξιολόγηση:

• Ένα ψηλαφητό εξόγκωμα ή πάχυνση στον μαστό, συχνά χωρίς πόνο, είναι ένα από τα συχνότερα ευρήματα.

• Προσοχή χρειάζεται σε αλλαγές στο μέγεθος, το σχήμα ή την όψη του μαστού, σε εισολκή της θηλής ή του δέρματος, σε ερυθρότητα ή άλλες ασυνήθιστες αλλοιώσεις του δέρματος, καθώς και σε αλλαγές στην εμφάνιση της θηλής ή της άλω.

• Ασυνήθιστη, και ιδιαίτερα αιματηρή, έκκριση από τη θηλή είναι επίσης λόγος για ιατρική εκτίμηση.

Ένα σύμπτωμα δεν σημαίνει αυτομάτως καρκίνο. Οι περισσότεροι όγκοι που ψηλαφώνται δεν είναι κακοήθεις. Κάθε νέα ή ασυνήθιστη αλλαγή, όμως, χρειάζεται έλεγχο, ακόμη και όταν δεν συνοδεύεται από πόνο.

Η έγκαιρη ανίχνευση παραμένει καθοριστική. Όταν ο καρκίνος εντοπίζεται σε μικρό μέγεθος και πριν επεκταθεί στους λεμφαδένες, η πρόγνωση είναι γενικά καλύτερη. Γι’ αυτό η γνώση των συμπτωμάτων δεν υποκαθιστά τον προληπτικό έλεγχο· λειτουργεί συμπληρωματικά, ώστε μια ύποπτη αλλαγή να μην περάσει απαρατήρητη.

Έγκαιρη ανίχνευση, θεραπεία και η Παγκόσμια Πρωτοβουλία (GBCI)

Στον καρκίνο του μαστού, η έγκαιρη ανίχνευση δεν είναι μία μόνο διαδικασία. Περιλαμβάνει δύο διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές διαδρομές: την έγκαιρη διάγνωση μιας ύποπτης αλλαγής ή συμπτώματος και τον προληπτικό έλεγχο γυναικών που δεν έχουν συμπτώματα.

Και στις δύο περιπτώσεις, ο στόχος είναι κοινός: η νόσος να εντοπίζεται όσο το δυνατόν νωρίτερα, ώστε η θεραπεία να ξεκινά έγκαιρα.

Δύο δρόμοι προς την έγκαιρη διάγνωση

Η έγκαιρη διάγνωση ξεκινά από την αναγνώριση ενός ύποπτου συμπτώματος και την άμεση αναζήτηση ιατρικής συμβουλής. Ακολουθούν η κλινική αξιολόγηση, οι απαραίτητες εξετάσεις και, όταν υπάρχει ένδειξη, η παραπομπή για εξειδικευμένη θεραπεία. Πρόκειται, επομένως, για μια αλυσίδα στην οποία κάθε καθυστέρηση μπορεί να επηρεάσει την τελική έκβαση.

Ο προληπτικός έλεγχος (screening) αφορά γυναίκες που δεν έχουν εμφανή συμπτώματα και αποσκοπεί στον εντοπισμό αλλοιώσεων πριν αυτές γίνουν κλινικά αντιληπτές. Βασικό εργαλείο είναι η μαστογραφία. Η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για τον Καρκίνο του Μαστού (ECIBC) συστήνει έντονα οργανωμένο μαστογραφικό έλεγχο για γυναίκες μέσου κινδύνου ηλικίας 50–69 ετών, ενώ υπό προϋποθέσεις για τις ηλικίες 45-49 και 70-74 ετών. Σε αυτό το ηλικιακό εύρος εντάσσεται και το εθνικό πρόγραμμα πρόληψης της Ελλάδας, το οποίο καλύπτει γυναίκες 45-74 ετών.

Η θεραπεία δεν είναι μία για όλες

Η αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού καθορίζεται από τον υπότυπο και την έκταση της νόσου και μπορεί να περιλαμβάνει χειρουργική επέμβαση, ακτινοθεραπεία και διαφορετικές μορφές φαρμακευτικής θεραπείας, όπως ορμονοθεραπεία, χημειοθεραπεία και στοχευμένες θεραπείες.

Το κρίσιμο δεν είναι μόνο να ξεκινήσει η θεραπεία, αλλά να ξεκινήσει έγκαιρα και να ολοκληρωθεί όπως έχει σχεδιαστεί. Ο ΠΟΥ επισημαίνει παράλληλα τη σημασία της πολυθεματικής προσέγγισης, με τη συμμετοχή ογκολόγων, ακτινολόγων, παθολογοανατόμων και άλλων επαγγελματιών υγείας, από διατροφολόγους και φυσικοθεραπευτές έως κοινωνικούς λειτουργούς, ειδικούς ψυχικής υγείας, υπηρεσίες παρηγορικής φροντίδας και αποκατάστασης. Η προσέγγιση αυτή δεν αφορά μόνο την αντιμετώπιση της νόσου, αλλά και την ποιότητα ζωής της ασθενούς.

Το σχέδιο του ΠΟΥ μετρά την αλυσίδα από τη διάγνωση έως τη θεραπεία

Με την Παγκόσμια Πρωτοβουλία για τον Καρκίνο του Μαστού (GBCI), που ξεκίνησε το 2021, ο ΠΟΥ επιχειρεί να μετατρέψει την έγκαιρη ανίχνευση και την αποτελεσματική θεραπεία σε μετρήσιμους στόχους. Κεντρική επιδίωξη είναι η μείωση της θνησιμότητας από τον καρκίνο του μαστού κατά 2,5% κάθε χρόνο, ρυθμός που, σύμφωνα με τον Οργανισμό, θα μπορούσε να αποτρέψει 2,5 εκατομμύρια θανάτους έως το 2040.

Η GBCI στηρίζεται σε τρεις βασικούς πυλώνες – την προαγωγή της υγείας και την έγκαιρη ανίχνευση, την έγκαιρη διάγνωση και την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση – και τους μεταφράζει σε τρεις συγκεκριμένους στόχους, γνωστούς ως 60-60-80:

• 60% των διηθητικών καρκίνων να διαγιγνώσκονται στα στάδια Ι ή ΙΙ

• Έως 60 ημέρες να μεσολαβούν το ανώτατο από την πρώτη παρουσίαση της γυναίκας σε μονάδα υγείας με συμπτώματα έως τη διάγνωση

• 80% των ασθενών να λαμβάνουν την πλήρη προτεινόμενη θεραπεία

Τα δεδομένα δείχνουν ότι η μείωση της θνησιμότητας δεν αποτελεί ανέφικτο στόχο. Χώρες που έχουν πετύχει σημαντική βελτίωση κατέγραψαν μειώσεις της τάξης του 2-4% ετησίως, ενώ στις χώρες υψηλού εισοδήματος η τυποποιημένη ως προς την ηλικία θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού μειώθηκε κατά περίπου 40% από τη δεκαετία του 1980 έως το 2020.

Για τον ΠΟΥ, το επόμενο βήμα είναι η ενσωμάτωση των υπηρεσιών πρόληψης, διάγνωσης και θεραπείας του καρκίνου του μαστού στη βασική δέσμη παροχών της καθολικής υγειονομικής κάλυψης, ώστε οι υπηρεσίες αυτές να είναι διαθέσιμες και μέσω των δημόσιων δομών.

Η διάσταση του πόνου: στήριξη και μετά τη θεραπεία

Η αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού δεν τελειώνει με την ολοκλήρωση της θεραπείας. Για αρκετούς ανθρώπους, ο πόνος μπορεί να συνεχιστεί και μετά το τέλος των θεραπειών, επηρεάζοντας την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής. Η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Πόνου (EFIC) επισημαίνει ότι πρόκειται για μια συχνή, αλλά συχνά υποτιμημένη, συνέπεια της νόσου: ο πόνος αφορά έως και 40% των ανθρώπων που έχουν επιβιώσει από καρκίνο και τουλάχιστον 66% όσων ζουν με προχωρημένη νόσο.

Η διαχείριση του καρκινικού πόνου αποτελεί, επομένως, σημαντικό μέρος της συνολικής αντιμετώπισης. Η EFIC και η πλατφόρμα Societal Impact of Pain (SIP) έχουν διαμορφώσει δέκα πρότυπα για τη διαχείριση του πόνου, με στόχο να περιοριστούν οι διαφορές στην αντιμετώπισή του από χώρα σε χώρα στην Ευρώπη. Παράλληλα, ζητούν επενδύσεις στην εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας, την έρευνα και τη διάθεση των αναγκαίων πόρων.

Στο ίδιο πλαίσιο, το ευρωπαϊκό έργο INTERACT-EUROPE, που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα EU4Health, προωθεί την εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας από διαφορετικές ειδικότητες στην αξιολόγηση και την αντιμετώπιση του πόνου σε όλα τα στάδια της πορείας του καρκίνου.

Για τις ασθενείς, το μήνυμα είναι απλό αλλά σημαντικό: ο πόνος δεν είναι κάτι που πρέπει απλώς να υπομένουν. Μπορεί να εμφανιστεί κατά τη διάρκεια της θεραπείας ή να παραμείνει και μετά από αυτήν, για παράδειγμα ύστερα από χειρουργικές επεμβάσεις στην περιοχή της μασχάλης. Γι’ αυτό χρειάζεται να αναφέρεται στην ομάδα που παρακολουθεί την ασθενή. Υπάρχουν διαθέσιμες επιλογές για την αντιμετώπισή του και η αναζήτηση βοήθειας μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά στην καθημερινή ζωή.

Η φροντίδα, επομένως, δεν αφορά μόνο την αντιμετώπιση του καρκίνου. Αφορά και το πώς ζει μια γυναίκα κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία.

Ποιος μπορεί να κάνει τι

Η αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού δεν αφορά μόνο τα νοσοκομεία και τους επαγγελματίες υγείας.

Ο ΠΟΥ αναδεικνύει έναν ρόλο για κάθε επίπεδο της κοινωνίας, από τις ίδιες τις γυναίκες και τις κοινότητες έως τους φορείς και τα εθνικά συστήματα υγείας:

• Άτομα και κοινότητες: να αναζητούν και να διαδίδουν έγκυρη και αξιόπιστη πληροφόρηση, συμβάλλοντας στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση γύρω από την πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση.

• Επαγγελματίες υγείας: να ενισχύουν την έγκαιρη ανίχνευση και διάγνωση και να διασφαλίζουν ποιοτική και ολοκληρωμένη αντιμετώπιση για τις ασθενείς.

• Οργανισμοί και φορείς: να ενισχύουν τα μηνύματα της ενημερωτικής εκστρατείας και να στηρίζουν τοπικές και εθνικές δράσεις για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της νόσου.

• Χώρες και συστήματα υγείας: να επενδύουν στις υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης και θεραπείας του καρκίνου του μαστού και να θέτουν ως στόχο την επίτευξη των μετρήσιμων στόχων της Παγκόσμιας Πρωτοβουλίας για τον Καρκίνο του Μαστού (GBCI).

Η πρόοδος δεν εξαρτάται από έναν μόνο κρίκο. Χρειάζεται δράση από όλους, ώστε η ενημέρωση να οδηγεί στην έγκαιρη διάγνωση και η διάγνωση στην κατάλληλη θεραπεία.

Η πρόοδος έχει αξία μόνο όταν φτάνει σε όλους

Ο καρκίνος του μαστού δεν είναι σήμερα η ίδια νόσος που ήταν πριν από μερικές δεκαετίες. Έχουν γίνει καθοριστικά βήματα που έδωσαν νέες ελπιδοφόρες προοπτικές σε μια “μάχη” που κερδίζεται ολοένα και περισσότερο  και με τον φόβο να δίνει την θέση του στην ελπίδα και την αισιοδοξία για το αύριο.

Η επιστήμη έχει προχωρήσει, οι θεραπευτικές επιλογές έχουν διευρυνθεί και η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να αλλάξει καθοριστικά την πορεία της νόσου. Όμως αυτή η πρόοδος δεν φτάνει παντού με τον ίδιο τρόπο. Για πολλές γυναίκες, η πιθανότητα να διαγνωστούν έγκαιρα, να έχουν πρόσβαση στην κατάλληλη θεραπεία και να ολοκληρώσουν χωρίς εμπόδια την πορεία τους εξακολουθεί να εξαρτάται από τον τόπο όπου ζουν, τις δυνατότητες του συστήματος υγείας και τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες τους.

Αυτό είναι τελικά το μεγάλο ζητούμενο: η πρόοδος της ιατρικής να μετατραπεί σε πραγματική και ισότιμη δυνατότητα για κάθε γυναίκα. Να μην αρκεί η γνώση ότι ο καρκίνος μπορεί να αντιμετωπιστεί, αλλά να μπορεί κάθε γυναίκα να φτάσει έγκαιρα στη διάγνωση, να λάβει τη θεραπεία που χρειάζεται και να έχει στήριξη σε όλη τη διαδρομή.

Γιατί η πρόοδος έχει αξία μόνο όταν φτάνει σε όλους.

Το άρθρο βασίστηκε στα ακόλουθα τεκμήρια: World Health Organization / Breast Cancer Awareness Month 2026, World Health Organization / Global status report on cancer 2026: the future we choose together, Eurostat / Breast cancer screening in the EU: a snapshot, European Pain Federation EFIC. Breast Cancer Awareness Month 2026, European Commission / National Public Health Prevention Programme / Breast Cancer Prevention (Greece, RRF), European Commission / A cancer plan for Europe (Europe’s Beating Cancer Plan, IARC / Global breast cancer survival estimates in 2017–2021 to advance the WHO Global Breast Cancer Initiativ