Η 5η Σεπτεμβρίου σηματοδοτεί μια ιστορική πρωτιά για τα Ηνωμένα Έθνη. Για πρώτη φορά, ο Οργανισμός τιμά επίσημα τη Διεθνή Ημέρα των Γυναικών και Κοριτσιών των Αυτοχθόνων Λαών, μετά την ομόφωνη απόφαση της Γενικής Συνέλευσης να καθιερώσει τη συγκεκριμένη ημέρα.

Πίσω όμως από τη θεσμική αναγνώριση βρίσκονται πραγματικές ιστορίες γυναικών που δίνουν καθημερινά τη δική τους μάχη για ορατότητα, πολιτική εκπροσώπηση, δικαιώματα και ισότητα. Μία από αυτές είναι η Ντίλια Μαργαρίτα Κο Κόι, κυβερνήτρια μιας από τις φτωχότερες περιφέρειες της Γουατεμάλας, που αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας νέας γενιάς αυτοχθόνων γυναικών οι οποίες διεκδικούν ενεργό ρόλο στη δημόσια ζωή.

Μια νέα Ημέρα, μια παλιά ανάγκη αναγνώρισης

Στις 26 Νοεμβρίου 2025, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών έκανε ένα σημαντικό θεσμικό βήμα, υιοθετώντας το ψήφισμα A/RES/80/10 και καθιερώνοντας την 5η Σεπτεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα των Γυναικών και Κοριτσιών των Αυτοχθόνων Λαών του Κόσμου. Είναι η πρώτη φορά που δημιουργείται μια ξεχωριστή διεθνής ημέρα αφιερωμένη αποκλειστικά σε αυτές, καθώς μέχρι σήμερα η παρουσία και οι διεκδικήσεις τους εντάσσονταν κυρίως σε ευρύτερες πρωτοβουλίες, όπως η Διεθνής Ημέρα των Αυτοχθόνων Λαών του Κόσμου στις 9 Αυγούστου.

Η θεσμική αυτή αναγνώριση έρχεται να φωτίσει έναν ρόλο που, παρά τη σημασία του, παραμένει συχνά στο περιθώριο. Οι γυναίκες και τα κορίτσια των αυτοχθόνων κοινοτήτων αποτελούν κρίσιμους φορείς μετάδοσης γνώσης, γλωσσών, πολιτιστικών πρακτικών και συστημάτων διακυβέρνησης. Παράλληλα, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της προστασίας της γης, των εδαφών και της βιοποικιλότητας, λειτουργώντας ως φροντίστριες και θεματοφύλακες φυσικών πόρων που έχουν σημασία όχι μόνο για τις ίδιες τις κοινότητές τους, αλλά και για το ευρύτερο περιβάλλον.

Κι όμως, η συμβολή τους δεν μεταφράζεται πάντα σε αντίστοιχη ορατότητα ή πολιτική επιρροή. Η φωνή, η ηγεσία και οι εμπειρίες τους εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται, δημιουργώντας ένα επίμονο χάσμα ανάμεσα στον ρόλο που διαδραματίζουν στις κοινότητές τους και την αναγνώριση που λαμβάνουν σε θεσμικό και διεθνές επίπεδο.

Για τα Ηνωμένα Έθνη, η αλλαγή αυτής της πραγματικότητας δεν αφορά μόνο την αποκατάσταση μιας ιστορικής αδικίας. Η αναγνώριση, η στήριξη και η ουσιαστική επένδυση στις γυναίκες και τα κορίτσια των αυτοχθόνων λαών αποτελούν προϋπόθεση για ένα μέλλον περισσότερο βιώσιμο, ανθεκτικό και χωρίς αποκλεισμούς, ένα μέλλον που αφορά τόσο τις ίδιες τις κοινότητες όσο και τον πλανήτη συνολικά.

Το φαινόμενο σε αριθμούς

Πίσω από τη θεσμική αναγνώριση της 5ης Σεπτεμβρίου βρίσκεται μια πραγματικότητα που αποτυπώνεται με σαφήνεια και στους αριθμούς. Περίπου 185 εκατομμύρια γυναίκες αυτοχθόνων λαών ζουν σήμερα σε ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με στοιχεία του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO).

Για εκατομμύρια από αυτές, ωστόσο, η καθημερινότητα εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από σημαντικές ανισότητες στην υγεία, την εργασία και την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.

• Μητρική θνησιμότητα, εφηβική εγκυμοσύνη και μαιευτική βία καταγράφονται σε δυσανάλογα υψηλά επίπεδα, ενώ η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας παραμένει περιορισμένη, σύμφωνα με την UN Women.

• Λιγότερο από μία στις τέσσερις γυναίκες αυτοχθόνων λαών έχει αμειβόμενη εργασία, την ώρα που το αντίστοιχο ποσοστό μεταξύ των μη αυτόχθονων γυναικών παγκοσμίως ξεπερνά το 50%, σύμφωνα με τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ILO).

Οι αριθμοί αποτυπώνουν έτσι ένα διπλό πρόβλημα: από τη μία πλευρά, τη σημαντική συμβολή των γυναικών αυτοχθόνων λαών στις κοινότητές τους και, από την άλλη, τις πολλαπλές ανισότητες που περιορίζουν τις ευκαιρίες, την υγεία και την οικονομική τους ανεξαρτησία.

Ακριβώς αυτή η απόσταση μεταξύ προσφοράς και αναγνώρισης βρίσκεται στον πυρήνα της νέας Διεθνούς Ημέρας. Όπως επισημαίνει ο ΟΗΕ, στόχος δεν είναι μόνο να καταγραφούν οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν, αλλά να καταστούν ορατές η ηγεσία, η γνώση και η συμβολή τους. Η θεσμική αναγνώριση φιλοδοξεί, παράλληλα, να ενισχύσει την υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους και να μετατρέψει την παγκόσμια ευαισθητοποίηση σε μακροπρόθεσμη πολιτική βούληση, χρηματοδότηση και ουσιαστική δράση.

Μελέτη περίπτωσης: Ντίλια Μαργαρίτα Κο Κόι, η κυβερνήτρια που «άνοιξε πόρτες» στη Γουατεμάλα

Η ιστορία της Ντίλια Μαργαρίτα Κο Κόι συμπυκνώνει πολλές από τις προκλήσεις αλλά και τις δυνατότητες που αναδεικνύει ο ΟΗΕ για την πολιτική συμμετοχή των γυναικών αυτοχθόνων λαών. Κυβερνήτρια της περιφέρειας Άλτα Βεραπάθ στη Γουατεμάλα και μέλος της κοινότητας Ποκομτσί, η Κο Κόι έχει αφιερώσει περισσότερες από δύο δεκαετίες στη διεκδίκηση δικαιωμάτων για τις γυναίκες, τους νέους και τους αυτόχθονες πληθυσμούς.

Η πολιτική της διαδρομή δεν ξεκίνησε από τα έδρανα της εξουσίας, αλλά από τα κοινωνικά κινήματα της υπαίθρου της Γουατεμάλας. Το 1992 συμμετείχε στις συζητήσεις γύρω από τη Σύμβαση 169 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για τα δικαιώματα των αυτοχθόνων λαών. Η εμπειρία αυτή αποτέλεσε σημείο καμπής, συνδέοντάς την ακόμη περισσότερο με τα κινήματα νέων και γυναικών, τις διεκδικήσεις των αυτοχθόνων κοινοτήτων και τον αγώνα για την αναγνώριση της παραδοσιακής μαγιάτικης ενδυμασίας. Παράλληλα με την κοινωνική και ακτιβιστική της δράση, ακολούθησε ακαδημαϊκή πορεία και σήμερα διδάσκει σε δύο πανεπιστήμια.

Η μετάβαση από τον ακτιβισμό στη δημόσια διοίκηση, ωστόσο, δεν ήταν αυτονόητη. Η ίδια έχει περιγράψει τον αρχικό της δισταγμό να διεκδικήσει μια θέση εξουσίας, έχοντας διαπιστώσει πόσο περιορισμένη ήταν η παρουσία των γυναικών σε αντίστοιχους ρόλους. Τελικά, ήταν οι ίδιες οι γυναικείες οργανώσεις με τις οποίες συνεργαζόταν που την ενθάρρυναν να κάνει το βήμα. Το παράδοξο ήταν εμφανές: επί χρόνια η ίδια παρότρυνε άλλες γυναίκες να διεκδικήσουν θέσεις ευθύνης, ενώ δυσκολευόταν να διεκδικήσει μια τέτοια θέση για τον εαυτό της.

Η πρώτη προσπάθεια δεν καρποφόρησε. Η αίτησή της για δημόσιο αξίωμα απορρίφθηκε δύο φορές, την πρώτη εξαιτίας ενός τυπικού λάθους και τη δεύτερη χωρίς καν να εξεταστεί. Λίγους μήνες αργότερα, όμως, η εξέλιξη ήταν διαφορετική. Ο πρόεδρος της Γουατεμάλας την κάλεσε να αναλάβει τη θέση της κυβερνήτριας, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας για μεγαλύτερη ισορροπία μεταξύ ανδρών και γυναικών στη δημόσια διοίκηση.

Η επιλογή αυτή είχε ευρύτερη συμβολική σημασία. Για πρώτη φορά, και στις 22 περιφέρειες της Γουατεμάλας επιτεύχθηκε ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων: έντεκα γυναίκες και έντεκα άνδρες ανέλαβαν καθήκοντα κυβερνητών. Από τις γυναίκες αυτές, πέντε προέρχονταν από αυτόχθονες κοινότητες.

Για την Κο Κόι, η κατάκτηση μιας θέσης εξουσίας δεν σήμαινε ότι τα εμπόδια εξαφανίστηκαν. Αντίθετα, η ίδια περιγράφει μια πραγματικότητα στην οποία οι γυναίκες αυτοχθόνων λαών που προέρχονται από κοινωνικά κινήματα καλούνται συχνά να αποδείξουν ότι διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες για τη δημόσια διοίκηση. Η διαδρομή τους από τον ακτιβισμό προς τη θεσμική εξουσία μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα, επειδή τις φέρνει πιο κοντά στις ανάγκες των κοινοτήτων, αλλά ταυτόχρονα γίνεται αφορμή για αμφισβήτηση.

Στη Γουατεμάλα, αυτή η αμφισβήτηση έχει και μια δεύτερη διάσταση. Η Κο Κόι μιλά για επίμονες μορφές έμφυλης και ρατσιστικής διάκρισης, οι οποίες πλέον ενισχύονται και από την ψηφιακή βία. Για τις γυναίκες που επιχειρούν να κατακτήσουν χώρο στην πολιτική, η μάχη για την εκπροσώπηση επομένως δεν τελειώνει με την εκλογή ή τον διορισμό τους· συνεχίζεται μέσα στους ίδιους τους θεσμούς.

Παρά τις δυσκολίες, η ίδια αντιμετωπίζει τη θέση της ως ευθύνη απέναντι και στις επόμενες γενιές γυναικών. Για την Κο Κόι, η παρουσία μιας γυναίκας αυτόχθονος στην εξουσία δεν είναι απλώς ζήτημα συμβολισμού. Είναι ένας τρόπος να εισέλθουν στη δημόσια διοίκηση διαφορετικές οπτικές, εμπειρίες και προτεραιότητες, συνδεδεμένες με την κοινότητα, την ισότητα και την πολιτισμική ταυτότητα.

Το μήνυμά της προς τις γυναίκες και τις ηγέτιδες των αυτοχθόνων κοινοτήτων είναι ξεκάθαρο: να μην εγκαταλείπουν την προσπάθεια. Κάθε βήμα προς τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, υποστηρίζει, μπορεί να μετακινήσει σταδιακά τα όρια του εφικτού και να αλλάξει την ιστορία μιας χώρας. Για να συμβεί όμως αυτό σε μεγαλύτερη κλίμακα, απαιτούνται περισσότερες γυναικείες και αυτόχθονες φωνές στην πολιτική, αλλά και συνεργασίες που να συνδέουν τη διεθνή κοινότητα με τις τοπικές και λαϊκές οργανώσεις.

Η Ντίλια Μαργαρίτα Κο Κόι μοιράστηκε την εμπειρία της τον Νοέμβριο του 2025 στον Παναμά, στο πλαίσιο διαπεριφερειακού διαλόγου για τη συμμετοχή των γυναικών στη λήψη αποφάσεων στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας WYDE – Women’s Leadership, με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το ευρύτερο πλαίσιο δράσης του ΟΗΕ

Η περίπτωση της Γουατεμάλας αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας των Ηνωμένων Εθνών να ενισχύσουν τη συμμετοχή, την προστασία και την οικονομική και κοινωνική ενδυνάμωση των γυναικών αυτοχθόνων λαών. Σύμφωνα με την UN Women, μόνο το 2023 υποστηρίχθηκαν δράσεις σε τουλάχιστον 20 χώρες, με παρεμβάσεις που εκτείνονταν από την οικονομική ενδυνάμωση και την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας έως την ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας.

Τα παραδείγματα από τη Λατινική Αμερική αποτυπώνουν το εύρος αυτών των πρωτοβουλιών. Στην Αργεντινή, περισσότερες από 2.500 γυναίκες από 58 οργανώσεις στην περιοχή του Γκραν Τσάκο εκπαιδεύτηκαν σε ψηφιακές και επιχειρηματικές δεξιότητες. Στη Χιλή, το πρόγραμμα “Originarias” παρείχε εκπαίδευση και τεχνική υποστήριξη σε 944 γυναίκες και κορίτσια αυτοχθόνων λαών, με στόχο να ενισχυθεί η πρόσβασή τους σε αγορές και χρηματοδοτικά εργαλεία.

Στη Γουατεμάλα, η παρέμβαση επικεντρώθηκε και στην πολιτική συμμετοχή. Η UN Women παρείχε τεχνική υποστήριξη σε 50 γυναίκες αυτοχθόνων λαών από 12 διαφορετικές περιφέρειες, ώστε να παρακολουθούν περιστατικά πολιτικής βίας κατά γυναικών και να ενισχύσουν τη συμμετοχή τους στην εκλογική διαδικασία του 2023. Παράλληλα, 62 παραδοσιακές μαίες από αυτόχθονες κοινότητες εκπαιδεύτηκαν σε ζητήματα έμφυλης διάγνωσης και υγείας.

Από την οικονομική ανεξαρτησία και την πρόσβαση στη χρηματοδότηση έως την πολιτική εκπροσώπηση, την αντιμετώπιση της βίας και την υγειονομική φροντίδα, οι δράσεις αυτές δείχνουν ότι η ενδυνάμωση των γυναικών αυτοχθόνων λαών δεν περιορίζεται σε έναν μόνο τομέα. Αντίθετα, αφορά ένα ευρύτερο πλέγμα δικαιωμάτων και ευκαιριών, στο οποίο η πρόσβαση στη γνώση, στους θεσμούς και στους πόρους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ουσιαστική συμμετοχή τους στην κοινωνική και δημόσια ζωή.

Γιατί έχει σημασία

Η καθιέρωση της 5ης Σεπτεμβρίου αποτελεί ένα βήμα δικαίωσης για τις αυτόχθονες γυναίκες, ωστόσο δεν αρκεί από μόνη της για να ανατρέψει τις βαθιές και διαχρονικές ανισότητες που αποτυπώνονται στα στοιχεία του ΟΗΕ. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει ως ένας σημαντικός θεσμικός μοχλός: να φέρνει κάθε χρόνο στο προσκήνιο τις φωνές, τις διεκδικήσεις και τις ιστορίες γυναικών που εξακολουθούν να απουσιάζουν από τη διεθνή δημόσια συζήτηση.

Η ιστορία της Ντίλια Μαργαρίτα Κο Κόι δείχνει ακριβώς γιατί αυτή η ορατότητα έχει σημασία. Δεν αφορά μόνο μια γυναίκα που κατάφερε να φτάσει σε μια θέση εξουσίας, αλλά τις χιλιάδες γυναίκες που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν εμπόδια επειδή είναι γυναίκες, επειδή ανήκουν σε αυτόχθονες κοινότητες ή επειδή προέρχονται από περιοχές που βρίσκονται στο περιθώριο της πολιτικής και οικονομικής ζωής.

Οι διεθνείς ημέρες δεν δημιουργούν από μόνες τους την αλλαγή. Μπορούν, όμως, να δημιουργήσουν χώρο για τη διεκδίκηση, να συγκεντρώσουν την προσοχή της διεθνούς κοινότητας και να μετατρέψουν ιστορίες που κάποτε έμεναν αόρατες σε μέρος της παγκόσμιας ατζέντας. Και για τις γυναίκες των αυτοχθόνων λαών, η ορατότητα μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από συμβολική αναγνώριση: μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για περισσότερη εκπροσώπηση, ισχυρότερη πολιτική φωνή και ουσιαστική αλλαγή.

Η 5η Σεπτεμβρίου, επομένως, δεν είναι το τέλος μιας διεκδίκησης. Είναι μια υπενθύμιση ότι η αναγνώριση αποκτά πραγματικό νόημα μόνο όταν μετατρέπεται σε δικαιώματα, ευκαιρίες και συμμετοχή αλλά και όταν οι φωνές που μέχρι σήμερα έμεναν στο περιθώριο αποκτούν επιτέλους θέση στο τραπέζι των αποφάσεων.

Το άρθρο βασίστηκε σε τεκμήρια από: Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ILO)