Η πεποίθηση – και εν πολλοίς υπόσχεση – ότι κάθε νέα γενιά μπορεί να πετύχει περισσότερα από την προηγούμενη αποτελεί βασικό στοιχείο των σύγχρονων κοινωνιών. Ωστόσο, μια νέα μελέτη του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (Organization for Economic Co–operation and Development), αποτυπώνει ότι η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη: σε πολλές χώρες, το οικογενειακό περιβάλλον εξακολουθεί να επηρεάζει και να διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό τις προοπτικές της επόμενης γενιάς.

Τα ευρήματα της μελέτης “Intergenerational Social Mobility across OECD Countries: Does the apple fall far from the tree?”, αναδεικνύουν ότι, πράγματι υφίσταται η κοινωνική κινητικότητα, παρόλα αυτά συχνά είναι περιορισμένη και παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις από χώρα σε χώρα.  Το μορφωτικό επίπεδο και το εισόδημα των γονέων εξακολουθούν και σήμερα να αποτελούν τον βασικότερο παράγοντα που επηρεάζει τις σπουδές αλλά και τις μελλοντικές απολαβές των παιδιών τους όταν ενηλικιωθούν.

Για την ανάλυση που εκπόνησε η μελέτη αξιοποιήθηκαν στοιχεία από το πρόγραμμα “Programme for the International Assessment of Adult Competencies (PIAAC)”, το οποίο παρέχει δεδομένα για δεξιότητες, εκπαίδευση και συμμετοχή στην αγορά εργασίας.

Η κοινωνική καταγωγή εξακολουθεί να καθορίζει τις ευκαιρίες

Τα στοιχεία της μελέτης του OECD επιβεβαιώνουν ότι η εκπαίδευση και η κοινωνικοοικονομική θέση των γονέων εξακολουθούν να επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις προοπτικές των παιδιών.

Στις περισσότερες χώρες που συμμετέχουν στον Οργανισμό:

• όσοι μεγαλώνουν σε οικογένειες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο έχουν σημαντικό προβάδισμα στις μελλοντικές απολαβές τους

• άτομα από οικογένειες με χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης αντιμετωπίζουν συχνότερα οικονομικές δυσκολίες

• οι εκπαιδευτικές επιδόσεις συχνά αναπαράγονται από γενιά σε γενιά

Όπως προκύπτει από τα στοιχεία, στις χώρες του Οργανισμού περίπου το 38% των εισοδηματικών διαφορών μεταξύ γονέων μεταφέρεται στην επόμενη γενιά. Με άλλα λόγια, περισσότερο από το ένα τρίτο των οικονομικών ανισοτήτων τείνει να “περνά” από τους γονείς στα παιδιά.

Η εικόνα, ωστόσο, διαφέρει σημαντικά μεταξύ των χωρών:

• Στις σκανδιναβικές οικονομίες η μεταβίβαση των ανισοτήτων παραμένει σχετικά χαμηλή, κάτω από το 20%

• Σε άλλες, πιο άνισες οικονομίες, το ποσοστό μπορεί να ξεπεράσει ακόμη και το 70%

Οι αποκλίσεις αυτές υπογραμμίζουν ότι οι δημόσιες πολιτικές, το εκπαιδευτικό σύστημα και οι κοινωνικοί θεσμοί μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά το εύρος των ευκαιριών που έχουν οι πολίτες.

Πόσο δύσκολο είναι να ξεφύγει κανείς από τη φτώχεια

Η μελέτη εξετάζει τον χρόνο που απαιτείται ώστε μια οικογένεια να βελτιώσει ουσιαστικά την κοινωνικοοικονομική της θέση. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του OECD, κατά μέσο όρο χρειάζονται τέσσερις έως πέντε γενιές για να καταφέρει ένα άτομο που γεννήθηκε στο χαμηλότερο εισοδηματικό επίπεδο να φτάσει στο μέσο επίπεδο εισοδήματος της κοινωνίας.

Το συμπέρασμα που συνάδεται είναι αποκαλυπτικό. Η κοινωνική άνοδος συχνά εξελίσσεται με πολύ αργούς ρυθμούς, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και σε διάστημα μεγαλύτερο του ενός αιώνα.

Η εικόνα αυτή ενισχύει τις ανησυχίες ότι το λεγόμενο “κοινωνικό ασανσέρ”, δηλαδή η δυνατότητα για κοινωνική κινητικότητα και βελτίωση της οικονομικής θέσης, λειτουργεί σήμερα πιο αργά από ό,τι στο παρελθόν.

Σκανδιναβικές χώρες: πρότυπο κοινωνικής κινητικότητας

Οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης ξεχωρίζουν ως παραδείγματα κοινωνιών με υψηλή κοινωνική κινητικότητα. Σε χώρες όπως η Δανία, η Νορβηγία και η Σουηδία, το οικογενειακό εισόδημα επηρεάζει λιγότερο τις οικονομικές προοπτικές των παιδιών, σε σύγκριση με άλλες χώρες.

Η μεγαλύτερη κινητικότητα οφείλεται σε παράγοντες όπως: ισχυρά δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα, εκτεταμένες κοινωνικές παροχές, χαμηλότερες εισοδηματικές ανισότητες, ευρύτερη πρόσβαση σε υπηρεσίες παιδικής φροντίδας και εκπαίδευσης.

Οι πολιτικές αυτές ενισχύουν την ισότητα ευκαιριών ήδη από τα πρώτα χρόνια της ζωής, μειώνοντας τις κοινωνικές ανισότητες και δημιουργώντας πιο ίσες προοπτικές για τα παιδιά, ανεξάρτητα από την προέλευση της οικογένειας.

Ηνωμένες Πολιτείες: μεγάλες ευκαιρίες, μεγάλες ανισότητες

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η οικονομία προσφέρει υψηλές αμοιβές και σημαντικές επαγγελματικές ευκαιρίες, αλλά η κοινωνική κινητικότητα είναι περιορισμένη σε σύγκριση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Οι ανισότητες εισοδήματος είναι μεγάλες και επηρεάζουν τις προοπτικές ανέλιξης: τα παιδιά οικογενειών υψηλού εισοδήματος έχουν περισσότερους πόρους για εκπαίδευση, δίκτυα και ευκαιρίες.

Η σχέση αυτή είναι γνωστή ως “Great Gatsby Curve”: όσο μεγαλύτερη η κοινωνική ανισότητα, τόσο πιο δύσκολη η κοινωνική ανέλιξη.

Νότια Ευρώπη: η οικογένεια καθοριστικός παράγοντας

Σε χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα, το οικογενειακό υπόβαθρο παραμένει σημαντικός παράγοντας για την επαγγελματική πορεία.

Η υψηλή ανεργία των νέων, οι ανισότητες στην πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση και οι ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί ενισχύουν τη σημασία της οικογένειας.

Συχνά λειτουργεί ως δίχτυ κοινωνικής προστασίας, αλλά ταυτόχρονα περιορίζει την κινητικότητα.

Η εκπαίδευση ως μοχλός κοινωνικής κινητικότητας

Η εκπαίδευση παραμένει βασικός παράγοντας που διαμορφώνει τις ευκαιρίες κοινωνικής ανέλιξης. Τα άτομα με γονείς υψηλού μορφωτικού επιπέδου απολαμβάνουν σαφές πλεονέκτημα τόσο στις αποδοχές όσο και στην επαγγελματική εξέλιξη. Αντίθετα, όσοι προέρχονται από οικογένειες με χαμηλότερη εκπαίδευση συχνά πληρώνουν ένα “εισοδηματικό τίμημα” κατά την επαγγελματική τους πορεία.

Ακόμη και όταν δύο άτομα έχουν το ίδιο εκπαιδευτικό επίπεδο, το οικογενειακό υπόβαθρο μπορεί να συνεχίσει να επηρεάζει τις οικονομικές τους προοπτικές.

Ως προκύπτει η εκπαίδευση από μόνη της δεν αρκεί για να εξισώσει πλήρως τις ευκαιρίες και ότι οι κοινωνικές ανισότητες μεταφέρονται μερικώς από γενιά σε γενιά.

Συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και οικογενειακό υπόβαθρο

Η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας επηρεάζεται σημαντικά από το μορφωτικό επίπεδο των γονέων, ιδιαίτερα της μητέρας. Οι μεγαλύτερες απώλειες καταγράφονται στη Γερμανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι πιθανότητες συμμετοχής είναι περίπου 17 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερες για κόρες μητέρων με χαμηλή εκπαίδευση σε σχέση με μητέρες μέσης εκπαίδευσης. Αντίστοιχα, οι επιπτώσεις της χαμηλής εκπαίδευσης του πατέρα είναι σημαντικές αλλά μικρότερες για τις περισσότερες χώρες.

Σε αρκετές χώρες, οι επιδράσεις του οικογενειακού υπόβαθρου στη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας δεν είναι στατιστικά σημαντικές, ιδιαίτερα στις σκανδιναβικές χώρες, αλλά και στο Βέλγιο ή την Ιαπωνία. Μάλιστα σε χώρες, όπως η Δανία και η Κορέα, οι γυναίκες με χαμηλά μορφωμένους πατέρες εμφανίζουν ακόμη και μεγαλύτερη πιθανότητα συμμετοχής στην αγορά εργασίας.

Η ύπαρξη γονέα υψηλής εκπαίδευσης δεν αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες συμμετοχής των γυναικών, όταν μάλιστα ληφθούν υπόψη ατομικά χαρακτηριστικά, με ορισμένες εξαιρέσεις όπως η Πολωνία και η Πορτογαλία, όπου καταγράφεται θετικό πρόσημο για υψηλά μορφωμένους πατέρες.

Μετανάστευση και κοινωνική κινητικότητα

Η μετανάστευση αποτελεί σημαντικό παράγοντα κοινωνικής κινητικότητας, αλλά ταυτόχρονα τα άτομα και οι οικογένειές τους αντιμετωπίζουν εμπόδια όπως γλωσσικές δυσκολίες, ασυμφωνία προσόντων, πολιτισμικές διαφορές και κίνδυνο διακρίσεων. Παρά ταύτα, η μετανάστευση προσφέρει ευκαιρίες για καλύτερη εργασία και κοινωνική ανέλιξη.

Οι μετανάστες πρώτης γενιάς αντιμετωπίζουν σημαντικές μειώσεις αποδοχών σε σχέση με τους γηγενείς κατοίκους, περίπου 20% στο Βέλγιο και τη Γερμανία. Αντίθετα, οι δεύτερης γενιάς μετανάστες δεν εμφανίζουν σημαντικά χάσματα, ενώ σε χώρες όπως ο Καναδάς και το Ηνωμένο Βασίλειο κερδίζουν ακόμη περισσότερο.

Τα παιδιά μεταναστών σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες εμφανίζουν υψηλή διαγενεακή κινητικότητα και μεγαλύτερες πιθανότητες ανέλιξης σε σχέση με τους συνομηλίκους με γηγενείς γονείς. Ωστόσο, οι μέσοι όροι κρύβουν διαφοροποιήσεις ανάλογα με δεξιότητες, χρόνο παραμονής, λόγους μετανάστευσης και χώρα καταγωγής γονέων.

Γιατί η κοινωνική κινητικότητα είναι σημαντική για την οικονομία

Η κοινωνική κινητικότητα δεν αφορά μόνο την ισότητα ευκαιριών· συνδέεται άμεσα και με την οικονομική ανάπτυξη. Οι κοινωνίες στις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να προοδεύσουν ανεξάρτητα από την οικογενειακή τους προέλευση αξιοποιούν καλύτερα το ανθρώπινο δυναμικό τους.

Όταν τα άτομα έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους και να εξελιχθούν επαγγελματικά με βάση τις ικανότητές τους, ενισχύονται η παραγωγικότητα, η καινοτομία και η συνολική δυναμική της οικονομίας.

Στον αντίποδα, όταν οι ευκαιρίες καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική καταγωγή, οι ανισότητες τείνουν να αναπαράγονται από γενιά σε γενιά. Τούτο έχει ως συνέπεια σημαντικό μέρος του ανθρώπινου δυναμικού μιας χώρας να μένει αναξιοποίητο, περιορίζοντας τις δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης.

Βασικοί άξονες πολιτικών για την ενίσχυση της κοινωνικής κινητικότητας

Η ενίσχυση της κοινωνικής κινητικότητας απαιτεί ένα συνδυασμό πολιτικών που καλύπτουν την εκπαίδευση, την αγορά εργασίας και το ευρύτερο οικονομικό περιβάλλον.

Στο πλαίσιο αυτό ο OECD προτείνει:

• Επενδύσεις σε ποιοτικές υπηρεσίες φροντίδας και ποιοτική εκπαίδευση στην πρώιμη παιδική ηλικία με κοινωνικά και οικονομικά οφέλη που αντικατοπτρίζονται στην ενίσχυση της ισότητας ευκαιριών,  την συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και την διαγενεακή κινητικότητα

• Ενίσχυση της δια βίου μάθησης και των δεξιοτήτων
• Εκπαιδευτικά συστήματα: συμβάλουν στην ισότητα ευκαιριών με την επένδυση περισσότερων πόρων σε σχολεία και περιοχές με μεγαλύτερες ανάγκες
• Ενίσχυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης και των συστημάτων μαθητείας: διευκολύνει τη μετάβαση των νέων από την εκπαίδευση στην αγορά εργασίας

• Πολιτικές για ίση πρόσβαση στην αγορά εργασίας

Πολιτικές που ενισχύουν τον ανταγωνισμό, την καινοτομία και τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων και μέτρα που διευκολύνουν τη γεωγραφική κινητικότητα και την πρόσβαση σε οικονομικές ευκαιρίες συμβάλλουν στη δημιουργία οικονομιών όπου τα άτομα έχουν περισσότερες δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης ανεξάρτητα από το οικογενειακό τους υπόβαθρο.

Το μέλλον της κοινωνικής κινητικότητας

Η ανάλυση του OECD καταδεικνύει ότι η κοινωνική κινητικότητα εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις βασικές προκλήσεις για τις σύγχρονες οικονομίες. Παρά την οικονομική πρόοδο πολλών χωρών, οι ευκαιρίες για κοινωνική ανέλιξη δεν κατανέμονται πάντα ισότιμα.

Πολιτικές που επενδύουν στην εκπαίδευση, την παιδική φροντίδα και την πρόσβαση στην αγορά εργασίας μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία πιο ανοιχτών και δυναμικών κοινωνιών.

Σε μια εποχή ταχύτατων αλλαγών το κατά πόσο οι νέες γενιές θα μπορούν να βελτιώσουν το βιοτικό τους επίπεδο σε σχέση με τους γονείς τους παραμένει βασικό μέτρο για το πόσο δίκαιες, ανθεκτικές και βιώσιμες είναι οι σύγχρονες κοινωνίες.

Πηγή: OECD