Σε μια συγκυρία όπου η κλιματική κρίση ασκεί αυξανόμενη πίεση στα υδατικά αποθέματα της χώρας, η αποτελεσματική διαχείριση των υγρών αποβλήτων αποκτά χαρακτήρα εθνικής προτεραιότητας. Νέα μελέτη της διαΝΕΟσις, με τίτλο “Διαχείριση υγρών αποβλήτων στην Ελλάδα: Υφιστάμενη κατάσταση, προβλήματα και προτάσεις πολιτικής”, χαρτογραφεί τον τομέα και επισημαίνει ότι τα λύματα δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως απλό απόβλητο, αλλά ως δυνητικά αξιοποιήσιμος πόρος.

Καθώς η κλιματική αλλαγή και η ενεργειακή μετάβαση εντείνουν τις πιέσεις που δέχονται οι φυσικοί πόροι, η αποτελεσματική διαχείριση και επαναχρησιμοποίηση των υγρών αποβλήτων αποκτούν κυρίαρχο ρόλο. Το ζήτημα τούτο συνδέεται άμεσα με τη στροφή προς την κυκλική οικονομία, ιδιαίτερα σε συνθήκες αυξανόμενης λειψυδρίας και έντονων πιέσεων στη γεωργία και τον τουρισμό.

Παρά τα ανωτέρω, κρίσιμα, δεδομένα, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, όπως και η Ελλάδα, αξιοποιούν ακόμη περιορισμένα αυτό το δυναμικό, χάνοντας την ευκαιρία να εξοικονομήσουν νερό, ενέργεια και πολύτιμες πρώτες ύλες.

Τι εννοούμε με τον όρο υγρά απόβλητα και γιατί μας αφορούν

Τα υγρά απόβλητα περιλαμβάνουν υγρά που έχουν ρυπανθεί από ανθρώπινες δραστηριότητες. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται:

• Τα αστικά λύματα: νερά που προέρχονται από την καθημερινή χρήση σε τουαλέτες, μπάνια, κουζίνες και πλυντήρια, καθώς και από δραστηριότητες καθαριότητας σε κατοικίες, γραφεία, καταστήματα, εστιατόρια, ξενοδοχεία και δημόσιες υπηρεσίες

• Τα εισρέοντα και αποστραγγιζόμενα λύματα: νερά εξωτερικής προέλευσης που εισχωρούν στο δίκτυο μέσω διαρροών, ρωγμών ή ανοιγμάτων (νερό της βροχής ή του χιονιού)

• Τα βιομηχανικά λύματα: προέρχονται από παραγωγικές διαδικασίες και ενδέχεται να περιέχουν κατάλοιπα πρώτων υλών ή χημικών ουσιών

• Τα γεωργικά υγρά απόβλητα:  συνδέονται με τις αγροτικές δραστηριότητες και την κτηνοτροφία, και περιλαμβάνουν απορροές από χωράφια και εκτροφές ζώων

Πέρα από τα ίδια τα υγρά απόβλητα, βαρύνουσα σημασία έχει και το βασικό παραπροϊόν της επεξεργασίας τους: η ιλύς. Το στερεό υπόλειμμα που παράγεται στις εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, το οποίο συνήθως δεν είναι πλήρως ξηρό, αλλά εμφανίζεται σε ρευστή ή ημίρρευστη μορφή, με περιεκτικότητα σε στερεά από περίπου 0,25% έως 12% κατά βάρος.

Η ιλύς περιέχει χρήσιμα συστατικά όπως άζωτο, φώσφορο και οργανική ύλη, ταυτόχρονα όμως δύναται να φέρει και επικίνδυνες ουσίες: βαρέα μέταλλα, τοξικές οργανικές ενώσεις και παθογόνους μικροοργανισμούς. Υπό το πρίσμα τούτο η πλημμελής διαχείριση μπορεί να ακυρώσει τα οφέλη της επεξεργασίας των λυμάτων και να οδηγήσει σε δευτερογενή ρύπανση.

Όταν δεν υπάρχει επαρκής συλλογή και σωστή επεξεργασία, τα υγρά απόβλητα καταλήγουν σε υδατικούς αποδέκτες (ποτάμια, λίμνες, θάλασσα) προκαλώντας σοβαρές επιπτώσεις: ρύπανση υδατικών πόρων, υποβάθμιση φυσικών οικοσυστημάτων, κινδύνους για τη δημόσια υγεία, αυξημένο κόστος για τις υποδομές και την οικονομία.

Η δίψα της οικονομίας: γεωργία στο επίκεντρο

Η γεωργία, βασικός πυλώνας της ελληνικής οικονομίας, είναι ιδιαίτερα υδροβόρος κλάδος και εξαρτάται άμεσα από τη διαθεσιμότητα νερού. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η αγροτική δραστηριότητα απορροφά τη μερίδα του λέοντος στην κατανάλωση νερού στη χώρα, φτάνοντας το 86%, με την αστική χρήση να περιορίζεται στο 11%.

Το ανωτέρω γεγονός αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές επαναχρησιμοποίησης νερού, ιδίως στον αγροτικό τομέα, όπου τα περιθώρια εξοικονόμησης είναι καθοριστικά για τη βιωσιμότητα της παραγωγής και των υδατικών πόρων.

Υποδομές, προκλήσεις και πραγματικότητα

Η έρευνα καταδεικνύει ότι, παρά την πρόοδο των τελευταίων δεκαετιών και την εφαρμογή ευρωπαϊκών κανονισμών, η διαχείριση των υγρών αποβλήτων στην Ελλάδα παραμένει πρόκληση. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού εξακολουθεί να μην καλύπτεται πλήρως από λειτουργικά συστήματα αποχέτευσης, ενώ οι αποκλίσεις στην ποιότητα εκροών και τα χρηματοδοτικά κενά θέτουν σε κίνδυνο περιβάλλον και κοινότητες.

• Περιορισμένη επαναχρησιμοποίηση νερού

Μόλις 2 από τις 275 Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων στη χώρα αξιοποιούν τα επεξεργασμένα λύματα για επαναχρησιμοποίηση. Στις υπόλοιπες εγκαταστάσεις, τα νερά επιστρέφουν στους φυσικούς αποδέκτες χωρίς περαιτέρω χρήση, παρά το γεγονός ότι έχουν υποβληθεί σε επεξεργασία.

• Κάλυψη αποχέτευσης και επεξεργασίας

Μόλις το 70–75% του πληθυσμού εξυπηρετείται από πλήρως λειτουργικά συστήματα αποχέτευσης και επεξεργασίας λυμάτων, αφήνοντας ένα σημαντικό κομμάτι χωρίς επαρκή υποδομή. Η ελληνική ύπαιθρος παρουσιάζει πολύ χαμηλότερα επίπεδα κάλυψης σε σχέση με τις αστικές περιοχές.

• Ποιότητα εκροών και συμμόρφωση

Η αποτελεσματικότητα των βιολογικών καθαρισμών διαφέρει σημαντικά ανά Περιφέρεια. Σε πολλές περιοχές, οι εκροές λυμάτων όχι μόνο δεν πληρούν τα όρια της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ, αλλά επιβαρύνουν και ευαίσθητες θαλάσσιες ζώνες και υγροτοπικά οικοσυστήματα.

• Κόστος και χρηματοδοτικά κενά

Η υψηλή δαπάνη για την εγκατάσταση και λειτουργία των μονάδων επεξεργασίας αποτελεί σημαντικό εμπόδιο, ιδιαίτερα για μικρούς ΟΤΑ και νησιωτικές κοινότητες, περιορίζοντας την επάρκεια των υποδομών και τη δυνατότητα σωστής διαχείρισης των υγρών αποβλήτων.

• Διαχείριση ιλύος και δυνατότητες αξιοποίησης

Η ιλύς αποτελεί ταυτόχρονα πρόκληση και ευκαιρία. Περίπου 57% των εγκαταστάσεων διαθέτουν συστήματα επεξεργασίας ιλύος, ενώ μόλις 8 εφαρμόζουν επαναχρησιμοποίηση, παρά τη δυνατότητα αξιοποίησής της ως λίπασμα ή για παραγωγή ενέργειας μέσω κατάλληλων τεχνολογιών.

Καθυστερήσεις στα έργα και τεχνικά ζητήματα έχουν οδηγήσει ορισμένους οικισμούς σε πρόστιμα από την ΕΕ, λόγω μη συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις σύνδεσης και επεξεργασίας.

Συγκριτικό πλαίσιο: Ελλάδα και Ευρωπαϊκή Ένωση

Η διαχείριση των υγρών αποβλήτων αποτελεί κεντρική προτεραιότητα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με τις Οδηγίες για τα Ύδατα και την Οδηγία για τα αστικά απόβλητα να θέτουν ελάχιστα πρότυπα για την προστασία του περιβάλλοντος.

Σε σύγκριση με άλλες χώρες της ΕΕ, πολλές από τις κεντρικές και βόρειες ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν 100% κάλυψη σε αποχέτευση και επεξεργασία λυμάτων. Αντίθετα, η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ελλείψεις, ακόμα και σε μεγάλες μητροπολιτικές περιοχές, με κενά στην υποδομή και αποκλίσεις από τα όρια ποιότητας.

Η έρευνα επισημαίνει ότι η ευρωπαϊκή σύγκλιση παραμένει στόχος εφικτός, αλλά προϋποθέτει στοχευμένες επενδύσεις, εκπαίδευση προσωπικού και συνεχή τεχνική υποστήριξη για την πλήρη συμμόρφωση με τα περιβαλλοντικά πρότυπα.

Ευκαιρίες μέσα από την κυκλική οικονομία

Η έρευνα αναδεικνύει την κυκλική οικονομία ως στρατηγικό εργαλείο για τη διαχείριση των υγρών αποβλήτων, προσφέροντας όχι μόνο μείωση της ρύπανσης, αλλά και μεγαλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων:

• Επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων για άρδευση, εμπλουτισμό υδροφορέων και βιομηχανικές χρήσεις, μειώνοντας την εξάρτηση από το γλυκό νερό.

• Αξιοποίηση ιλύος για παραγωγή ενέργειας ή ως βελτιωτικό εδάφους μετά από κατάλληλη επεξεργασία.

• Τεχνολογικές καινοτομίες και βιολογικές μέθοδοι που ενισχύουν την αποδοτικότητα και τη βιωσιμότητα των συστημάτων.

Η υιοθέτηση πρακτικών κυκλικής οικονομίας ανοίγει τον δρόμο για πιο βιώσιμη και αποδοτική διαχείριση των υγρών αποβλήτων, μετατρέποντας τα περιβαλλοντικά προβλήματα σε πολύτιμους πόρους για την οικονομία και την κοινωνία.

Προτάσεις πολιτικής

Η μελέτη καταλήγει σε σαφείς συστάσεις για την ενίσχυση της διαχείρισης υγρών αποβλήτων στην Ελλάδα:

• Στοχευμένες επενδύσεις στις υποδομές επεξεργασίας λυμάτων

• Ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου για την εφαρμογή αυστηρότερων προτύπων επεξεργασίας

• Κίνητρα για την επαναχρησιμοποίηση νερού και ιλύος

• Εκπαίδευση και τεχνική υποστήριξη για μικρούς οικισμούς που σήμερα αντιμετωπίζουν σημαντικά κενά υποδομών

• Διαρκής ενημέρωση πολιτών για την ποιότητα των υδάτων

• Καμπάνιες για τη μείωση επιβάρυνσης από τις χρήσεις νερού σε επίπεδο νοικοκυριών

Με την υιοθέτηση αυτών των μέτρων, ανοίγει ο δρόμος για πιο βιώσιμη, αποδοτική και ευρωπαϊκά συμμορφωμένη διαχείριση των υγρών αποβλήτων.

Γιατί η διαχείριση υγρών αποβλήτων μας αφορά όλους

Η σωστή διαχείριση των υγρών αποβλήτων δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα των αρχών. Πέρα και πάνω απ’ όλα επηρεάζει καθοριστικά την καθημερινότητα των πολιτών:

• Την ποιότητα του πόσιμου νερού

• Την υγεία των παραλιών και των θαλασσών

• Την τουριστική και οικονομική εικόνα των περιοχών

• Τις νομικές και οικονομικές επιβαρύνσεις όταν οι περιοχές δεν συμμορφώνονται με τα ευρωπαϊκά πρότυπα

Η αποτελεσματική διαχείριση των υγρών αποβλήτων δεν προστατεύει μόνο το περιβάλλον, αλλά διασφαλίζει καθαρό νερό, υγιείς κοινότητες και βιώσιμη ανάπτυξη για όλους.

Προς μια πιο ανθεκτική διαχείριση νερού

Σε συνθήκες αυξανόμενης λειψυδρίας και έντονων περιβαλλοντικών πιέσεων, η βιώσιμη διαχείριση των υγρών αποβλήτων δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά και κρίσιμη κοινωνική και οικονομική προτεραιότητα.

Η μελέτη της διαΝΕΟσις παρέχει ένα χρήσιμο εργαλείο για την κατανόηση των προκλήσεων και των δυνατοτήτων, ανοίγοντας το δρόμο για πιο ανθεκτική, σύγχρονη και αποτελεσματική πολιτική διαχείρισης των υδάτινων πόρων στην Ελλάδα.

Πηγή: διαΝΕΟσις