Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν σηματοδοτούν απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά μια βαθιά πολιτισμική τομή. Η 5η Φεβρουαρίου αποτελεί μια τέτοια στιγμή: το σημείο όπου η Ελληνίδα παύει να θεωρείται πολίτης δεύτερης κατηγορίας. Με την έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος που αναγνώριζε το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, η Ελλάδα έκανε τα πρώτα, διστακτικά αλλά καθοριστικά βήματα προς την ισότητα και την ουσιαστική συμμετοχή των γυναικών στον δημόσιο βίο.

Παρότι το δικαίωμα που εκχωρούταν δεν ήταν καθολικό και συνοδευόταν από αυστηρούς περιορισμούς, η απόφαση αυτή του ελληνικού κράτους είχε έντονο συμβολικό και ιστορικό βάρος, καθώς αναγνώριζε τις γυναίκες ως ενεργά πολιτικά υποκείμενα. Αποτέλεσε, δε, το τέλος μιας μακράς περιόδου αμφισβήτησης και τον θρίαμβο των αγώνων του φεμινιστικού κινήματος της εποχής.

Το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο στην Ελλάδα του 20^ου αιώνα

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η ελληνική κοινωνία χαρακτηριζόταν από έντονες ανισότητες φύλου. Οι γυναίκες είχαν περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση, αποκλείονταν από την πολιτική ζωή και θεωρούνταν κυρίως υπεύθυνες για τον οικογενειακό ρόλο.

Ωστόσο, η ανάπτυξη του γυναικείου κινήματος, η επιρροή ευρωπαϊκών ιδεών και η σταδιακή αστικοποίηση της κοινωνίας άρχισαν να μεταβάλλουν το τοπίο. Γυναικείες οργανώσεις, φεμινιστικές πρωτοβουλίες και σημαντικές προσωπικότητες της εποχής άσκησαν πίεση για ίσα πολιτικά δικαιώματα, θέτοντας το ζήτημα της ψήφου στο δημόσιο διάλογο.

Την περίοδο του Μεσοπολέμου η διεκδίκηση της γυναικείας ψήφου εντάθηκε, επηρεασμένη από τα διεθνή φεμινιστικά κινήματα και τις πολιτικές εξελίξεις σε άλλες χώρες. Από το 1928 έως το 1932, κορυφώνεται το οργανωμένο φεμινιστικό κίνημα για την ψήφο με βασικό επιχείρημα ότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία που αποκλείει το μισό του πληθυσμού.

Το Προεδρικό Διάταγμα του 1930: περιορισμένο δικαίωμα, μεγάλη τομή

Με το Προεδρικό Διάταγμα που εξεδόθη στις 5 Φεβρουαρίου 1930 αποδόθηκε στις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου αποκλειστικά για τις δημοτικές εκλογές υπό τις ακόλουθες αυστηρές προϋποθέσεις:

• Ήταν ηλικίας άνω των 30 ετών

• Γνώριζαν γραφή και ανάγνωση

Οι περιορισμοί αυτοί αντανακλούσαν τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής, ωστόσο δεν αναιρούν το έντονο συμβολικό και ιστορικό βάρος του γεγονότος. Για πρώτη φορά, το ελληνικό κράτος αναγνώριζε θεσμικά ότι οι γυναίκες δύνανται και πρέπει να έχουν λόγο στη λήψη αποφάσεων που αφορούν την κοινωνία.

Το Προεδρικό Διάταγμα του 1930: περιορισμένο δικαίωμα, μεγάλη τομή

Με το Προεδρικό Διάταγμα που εξεδώθη στις 5 Φεβρουαρίου 1930 αποδόθηκε στις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου αποκλειστικά για τις δημοτικές εκλογές υπό τις ακόλουθες αυστηρές προϋποθέσεις:

• Ήταν ηλικίας άνω των 30 ετών

• Γνώριζαν γραφή και ανάγνωση

Οι περιορισμοί αυτοί αντανακλούσαν τις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής, ωστόσο δεν αναιρούν το έντονο συμβολικό και ιστορικό βάρος του γεγονότος. Για πρώτη φορά, το ελληνικό κράτος αναγνώριζε θεσμικά ότι οι γυναίκες δύνανται και πρέπει να έχουν λόγο στη λήψη αποφάσεων που αφορούν την κοινωνία.

Οι πρώτες γυναίκες στην κάλπη

Η πρώτη φορά που οι Ελληνίδες άσκησαν το εκλογικό τους δικαίωμα ήταν στις δημοτικές εκλογές που διενεργήθηκαν στις 11 Φεβρουαρίου 1934. Αν και ο αριθμός των γυναικών που ψήφισαν ήταν μικρός (προσήλθαν στις κάλπες 439 έναντι 2.655 εγγεγραμμένων), λόγω κοινωνικών προκαταλήψεων και πρακτικών εμποδίων, το γεγονός σηματοδότησε μια ιστορική ρήξη με το παρελθόν.

Ενδεικτικό του κοινωνικού κλίματος της εποχής υπήρξε και η δημόσια στάση της γνωστής ηθοποιού Μαρίκας Κοτοπούλη, η οποία αρνήθηκε να ψηφίσει, δηλώνοντας χαρακτηριστικά ότι το δικαίωμα ψήφου ενδιαφέρει μόνο όσες “δεν είναι όμορφες” ή όσες αποφεύγουν τη μητρότητα. Μια άποψη που αποτυπώνει τα βαθιά ριζωμένα στερεότυπα απέναντι στη γυναικεία πολιτική συμμετοχή.

Από το 1930 στην πλήρη πολιτική ισότητα των γυναικών

Οι Ελληνίδες ψήφισαν για πρώτη φορά στις βουλευτικές εκλογές της 19ης Φεβρουαρίου 1956, σηματοδοτώντας την πρακτική εφαρμογή της καθολικής ψηφοφορίας που είχε κατοχυρωθεί στο Σύνταγμα του 1864 με την αναγνώριση της ιδιότητας του πολίτη και στις γυναίκες.

Στις εκλογές του 1956, η Λίνα Τσαλδάρη της ΕΡΕ και η Βάσω Θανασέκου της Δημοκρατικής Ένωσης εισήλθαν στη Βουλή, με τη Λίνα Τσαλδάρη να γίνεται παράλληλα η πρώτη γυναίκα Υπουργός, αναλαμβάνοντας το υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας στην κυβέρνηση Καραμανλή. Την ίδια χρονιά, η Μαρία Δεσύλλα εξελέγη η πρώτη γυναίκα Δήμαρχος στην Κέρκυρα.

Η πλήρης κατοχύρωση των πολιτικών δικαιωμάτων των γυναικών ψηφίστηκε στις 28 Μαΐου 1952, αν και λόγω καθυστερήσεων στους εκλογικούς καταλόγους δεν συμμετείχαν στις εκλογές του Νοεμβρίου. Το 1953, σε επαναληπτικές εκλογές στη Θεσσαλονίκη, εξελέγη η Ελένη Σκούρα (Ελληνικός Συναγερμός), ενώ η Βιργινία Ζάννα (Κόμμα Φιλελευθέρων) υπήρξε η πρώτη γυναίκα υποψήφια για το βουλευτικό αξίωμα.

Ιστορικά, η μεγαλύτερη νίκη του γυναικείου κινήματος σημειώθηκε με το Σύνταγμα του 1975, όπου καθιερώθηκε η αρχή της ισότητας των δύο φύλων. Παρά τη σταδιακή αύξηση της γυναικείας παρουσίας στη Βουλή, το 2004 συμμετείχαν μόνο 40 γυναίκες, δηλαδή μόλις το 13% του συνόλου των βουλευτών, καταδεικνύοντας ότι η ισότητα παραμένει ζητούμενο.

Το δικαίωμα ψήφου των γυναικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Σε αντιδιαστολή με την Ελλάδα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο η εξέλιξη του γυναικείου εκλογικού δικαιώματος ήταν σταδιακή και στενά συνδεδεμένη με τα κοινωνικοπολιτικά ρεύματα του 20ού αιώνα. Η Φινλανδία πρωτοπόρησε, θεσπίζοντας πλήρη ισότητα ψήφου και εκλέγεσθαι ήδη το 1906, ανοίγοντας το δρόμο για άλλες χώρες του Βορρά.

Εν συνέχεια, πολλές χώρες της Σκανδιναβίας και της Κεντρικής Ευρώπης καθιέρωσαν το δικαίωμα αυτό έως το 1921: Νορβηγία (1913), Δανία (1915), Γερμανία και Αυστρία (1918), Ολλανδία (1919), Τσεχία και Σλοβακία (1920) και Σουηδία (1921).

Στις περισσότερες δυτικοευρωπαϊκές δημοκρατίες η διαδικασία ήταν πιο αργή και πολλές φορές συνδεδεμένη με σημαντικές γεωπολιτικές ανακατατάξεις, όπως οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο νόμος του 1918 έδωσε περιορισμένο δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες άνω των 30 ετών, ενώ η πλήρης ισότητα με τους άνδρες καθιερώθηκε με τον νόμο του 1928.

Στην Ισπανία, η ισότητα των φύλων στον εκλογικό νόμο ψηφίστηκε το 1931, ενώ στη Γαλλία συνέβη πολύ αργότερα, με την ψήφιση του νόμου το 1944 και την πρώτη συμμετοχή στις εκλογές του 1945. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, χώρες όπως η Ιταλία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία κατοχύρωσαν πλήρη γυναικεία ψήφο κατά τη δεκαετία του 1940.

Ένα βήμα που άνοιξε το δρόμο για την ισότητα

Η 5η Φεβρουαρίου 1930 σηματοδοτεί την αρχή μιας μακράς πορείας προς την πολιτική ισότητα των φύλων στην Ελλάδα. Υπενθυμίζει ότι τα πολιτικά δικαιώματα δεν ήταν ποτέ αυτονόητα. Κατακτήθηκαν μέσα από αγώνες, αντιπαραθέσεις και κοινωνικές διεκδικήσεις.

Λειτουργεί όμως και ως αφορμή για συλλογική σκέψη και προβληματισμό γύρω από τη σύγχρονη συμμετοχή των γυναικών στην πολιτική, την εκπροσώπηση και τις έμφυλες ανισότητες που δυστυχώς εξακολουθούν να υφίστανται.

Σε μια εποχή όπου η δημοκρατία δοκιμάζεται και μετρά τις δυνάμεις της διεθνώς, η ιστορική μνήμη αποκτά ιδιαίτερη σημασία: μας θυμίζει ότι η ισότητα δεν είναι δεδομένη, αλλά διαρκές ζητούμενο.

Το άρθρο βασίστηκε σε τεκμήρια από: Ίδρυμα της Βουλής, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικού Κοινοβουλίου, Γενική Γραμματεία Ισότητας των Φύλων, Προεδρικό Διάταγμα 1930, Europeana