Κάθε Ιανουάριο, η διεθνής κοινότητα στρέφει το βλέμμα στην ενημέρωση και την πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, μιας νόσου που, αν και σε μεγάλο βαθμό δύναται να προληφθεί, εξακολουθεί να επηρεάζει χιλιάδες γυναίκες κάθε χρόνο.

Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας δεν θα έπρεπε να κοστίζει ζωές. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να συγκαταλέγεται στις κύριες αιτίες θανάτου από καρκίνο, με σοβαρές επιπτώσεις για τις οικογένειες, τα συστήματα υγείας, την οικονομία και την κοινωνία συνολικά.

Βασικός αιτιολογικός παράγοντας για την νόσηση είναι η λοίμωξη από ιογενείς τύπους υψηλού κινδύνου του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV), με τους τύπους 16 και 18 να ευθύνονται για περίπου το 70% των περιπτώσεων καρκίνου του τραχήλου της μήτρας διεθνώς.

Η Νόσος σε Παγκόσμιο Επίπεδο: Αριθμοί και Πραγματικότητα

Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αποτελεί ένα σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας παγκοσμίως, επηρεάζοντας εκατομμύρια γυναίκες κάθε χρόνο.

Τα στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας αποκαλυπτικά:

• Είναι η τέταρτη πιο συχνή μορφή καρκίνου στις γυναίκες παγκοσμίως.

• Το 2022 καταγράφηκαν περίπου 660.000 νέες περιπτώσεις και περίπου 350.000 θάνατοι από την ασθένεια.

• Το 94% των θανάτων καταγράφεται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, όπου η πρόσβαση στον εμβολιασμό και την έγκαιρη διάγνωση είναι περιορισμένη.

Εκτός από τον βασικό αιτιολογικό παράγοντα (επίμονη λοίμωξη από υψηλού κινδύνου τύπους HPV), πρόσθετες αιτίες που αυξάνουν τον κίνδυνο για νόσηση είναι η μειωμένη άμυνα του οργανισμού (όπως στην HIV λοίμωξη), το κάπνισμα, η πρώιμη σεξουαλική δραστηριότητα και οι πολλαπλοί σεξουαλικοί σύντροφοι.

Για την αντιμετώπιση της νόσου, η διεθνής κοινότητα έχει θέσει τρεις σαφείς στόχους που πρέπει να επιτευχθούν έως το 2030:

• 90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί πλήρως κατά του ιού HPV έως την ηλικία των 15 ετών.

• 70% των γυναικών να έχουν εξεταστεί με τεστ υψηλής ακρίβειας (HPV DNA test) έως την ηλικία των 35 και ξανά στα 45.

• 90% των γυναικών που διαγιγνώσκονται με παθήσεις του τραχήλου να έχουν πρόσβαση σε σωστή θεραπεία και φροντίδα.

Η Τρέχουσα Κατάσταση στην Ευρώπη: Μια εικόνα Ανισότητας

Παρά την ύπαρξη των απαραίτητων εργαλείων για την πρόληψη, ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας εξακολουθεί να προκαλεί χιλιάδες θανάτους στην Ευρώπη κάθε χρόνο.

Η πρόσφατη μελέτη του European Cancer Organization “Closing the Gaps. The Status of Cervical Cancer. Screening Programmes in Europe”, καταγράφει την εικόνα της νόσου σήμερα στην Ευρώπη, με τα στοιχεία να σκιαγραφούν γλαφυρά το τοπίο:

• Κάθε χρόνο διαγιγνώσκονται περισσότερα από 58.000 νέα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

• Κάθε χρόνο πάνω από 27.000 γυναίκες χάνουν τη ζωή τους από μια νόσο που θεωρείται σε μεγάλο βαθμό προλήψιμη.

• Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας κατατάσσεται ως η 9η πιο συχνή μορφή καρκίνου στις γυναίκες στην Ευρώπη

• Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αποτελεί την 3η πιο συχνή κακοήθεια σε γυναίκες ηλικίας 15 έως 44 ετών.

Η συχνότητα εμφάνισης της νόσου παρουσιάζει έντονες γεωγραφικές διαφοροποιήσεις:

• Σε χώρες όπως η Μάλτα και η Ελβετία καταγράφονται λιγότερα από 5 περιστατικά ανά 100.000 γυναίκες

• Σε χώρες όπως η Ρουμανία και το Μαυροβούνιο τα ποσοστά ξεπερνούν τα 22 περιστατικά ανά 100.000.

• Σε περιφερειακό επίπεδο, η Ανατολική Ευρώπη εμφανίζει σχεδόν διπλάσια ποσοστά σε σύγκριση με τη Δυτική και Νότια Ευρώπη.

Επιπρόσθετα, η μελέτη του EOC υπογραμμίζει ότι η πρόσβαση σε προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου (screening) δεν είναι ομοιόμορφη:

• Ανισότητες στην Πρόσβαση: Γυναίκες σε αγροτικές περιοχές, χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου ή από ευάλωτες ομάδες αντιμετωπίζουν τα μεγαλύτερα εμπόδια.

• Οργανωμένα vs. Ευκαιριακά Προγράμματα: Τα κράτη με οργανωμένα εθνικά προγράμματα (όπως η Ελλάδα με το νέο πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου) παρουσιάζουν πολύ καλύτερα ποσοστά κάλυψης σε σχέση με εκείνα που βασίζονται σε ευκαιριακές εξετάσεις.

• Το Χάσμα Ανατολής-Δύσης: Παρατηρούνται σημαντικές διαφορές στα ποσοστά θνησιμότητας και επιβίωσης μεταξύ των χωρών της Δυτικής και της Ανατολικής Ευρώπης.

Οι διαφορές αυτές δεν είναι αναπόφευκτες. Αντικατοπτρίζουν κυρίως το επίπεδο εφαρμογής των προγραμμάτων πρόληψης, την ποιότητα και την κάλυψή τους, καθώς και την πρόσβαση των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας.

Υπό το πρίσμα τούτο η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει ισχυρά εργαλεία πολιτικής, όπως το Europe’s Beating Cancer Plan, τις Συστάσεις του Συμβουλίου της ΕΕ για τον Καρκίνο (2022) και την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για τον Καρκίνο του Τραχήλου (EC-CvC, 2025).

Ωστόσο, όπως  υπογραμμίζεται στην μελέτη του ECO, η μετάβαση από τη στρατηγική στην πράξη παραμένει αργή και άνιση, κυρίως λόγω ανεπαρκούς χρηματοδότησης, έλλειψης διαλειτουργικών μητρώων υγείας και περιορισμένων μηχανισμών παρακολούθησης.

Η ελληνική πραγματικότητα: πρόοδος με κρίσιμα κενά

Στην Ελλάδα, ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πρόκληση για τη δημόσια υγεία. Κάθε χρόνο καταγράφονται περίπου 600 νέες διαγνώσεις και πάνω από 250 θάνατοι, δεδομένα που αναδεικνύουν ότι η πρόληψη δεν φτάνει ακόμη σε όλες τις γυναίκες που τη χρειάζονται.

Η χώρα έχει κάνει τα τελευταία χρόνια βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση, κυρίως με την ένταξη του προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας στο Εθνικό Πρόγραμμα «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ», το οποίο προβλέπει δωρεάν HPV testing και Pap test για συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες. Ωστόσο, η εφαρμογή του προγράμματος παραμένει άνιση, με διαφοροποιήσεις στην ενημέρωση, τη συμμετοχή και την πρόσβαση, ιδιαίτερα στην περιφέρεια και σε κοινωνικά ευάλωτες ομάδες.

Σημαντικό ζήτημα παραμένει και η χαμηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο συμμετοχή των γυναικών στον προληπτικό έλεγχο, καθώς πολλές γυναίκες εξακολουθούν να εξετάζονται αποσπασματικά, χωρίς οργανωμένη πρόσκληση και χωρίς συστηματική παρακολούθηση. Παράλληλα, ο εμβολιασμός κατά του HPV, αν και περιλαμβάνεται στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, δεν έχει ακόμη επιτύχει την απαιτούμενη καθολική κάλυψη, ιδίως μετά την εφηβική ηλικία.

Η ελληνική περίπτωση αναδεικνύει με σαφήνεια ότι η ύπαρξη πολιτικών δεσμεύσεων δεν αρκεί από μόνη της. Απαιτείται:

• ενίσχυση της ενεργής πρόσκλησης (call–recall) των γυναικών

• καλύτερη διασύνδεση πρωτοβάθμιας φροντίδας, εργαστηρίων και μητρώων υγείας

• στοχευμένες καμπάνιες ενημέρωσης για γυναίκες χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου, μετανάστριες και γυναίκες που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές

Η Ελλάδα διαθέτει πλέον τα εργαλεία για να ευθυγραμμιστεί με τον ευρωπαϊκό στόχο εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Το ζητούμενο είναι η συνεπής εφαρμογή, η παρακολούθηση των αποτελεσμάτων και η τοποθέτηση της ισότητας στην υγεία στο επίκεντρο της πολιτικής πρόληψης.

Γιατί το HPV testing αλλάζει τα δεδομένα

Η επιστημονική τεκμηρίωση δείχνει ότι ο πρωτογενής έλεγχος με HPV DNA testing είναι έως και 60 – 70% πιο αποτελεσματικός στην πρόληψη του διηθητικού καρκίνου σε σχέση με το παραδοσιακό Pap test. Παράλληλα, επιτρέπει μεγαλύτερα μεσοδιαστήματα ελέγχου και μειώνει τις περιττές επεμβάσεις.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η αυτοδειγματοληψία (self-collection), η οποία έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει τη συμμετοχή γυναικών που μέχρι σήμερα παρέμεναν εκτός προληπτικού ελέγχου.

Γιατί η πρόληψη είναι καθοριστική

Η έγκαιρη διάγνωση και η λήψη προληπτικών μέτρων μπορούν να αλλάξουν σημαντικά την πορεία της νόσου:

• Ο εμβολιασμός κατά του HPV παρέχει ισχυρή προστασία απέναντι στους τύπους HPV που προκαλούν τις περισσότερες περιπτώσεις καρκίνου του τραχήλου.

• Ο προσυμπτωματικός έλεγχος με τεστ Παπ και HPV test εντοπίζει πρώιμες αλλοιώσεις που μπορούν να αντιμετωπιστούν πριν εξελιχθούν σε καρκίνο.

Σύμφωνα με τις στοχεύσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας έως το 2030, η πλήρης εφαρμογή εμβολιασμών και προληπτικών ελέγχων μπορεί να οδηγήσει στην εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου, ενώ στην Ελλάδα οι επιστημονικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι αυτό μπορεί να επιτευχθεί ακόμη νωρίτερα.

Πηγή: European Cancer Organization, World Health Organization, MDPI