Η υγεία, η εκπαίδευση και οι δεξιότητες των ανθρώπων – το επονομαζόμενο ανθρώπινο κεφάλαιο – αποτελούν βασικό θεμέλιο για την οικονομική ανάπτυξη και τη μείωση της φτώχειας. Για δεκαετίες η συζήτηση γύρω από αυτό το θέμα εστίαζε κατά κύριο λόγο στα εκπαιδευτικά συστήματα και στις υπηρεσίες υγείας.

Ωστόσο, σύμφωνα με την νέα έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας “Building Human Capital When It Matters: Homes, Neighborhoods, and Workplaces”, η πραγματική ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από την καθημερινή ζωή: στο οικογενειακό περιβάλλον, στις κοινότητες όπου ζουν οι άνθρωποι και στους χώρους εργασίας όπου αποκτούν εμπειρίες και δεξιότητες.

Η έκθεση επισημαίνει ότι σε πολλές χώρες η πρόοδος στη βελτίωση των δεξιοτήτων και της υγείας των ανθρώπων παρουσιάζει επιβράδυνση. Παράλληλα, τονίζει την ανάγκη για μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση στις πολιτικές ανάπτυξης, η οποία δεν θα περιορίζεται στα συστήματα εκπαίδευσης και υγείας, αλλά θα λαμβάνει υπόψη και το ευρύτερο περιβάλλον της καθημερινής ζωής:  το σπίτι, τη γειτονιά και τον χώρο εργασίας.

Γιατί το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι κρίσιμο για την ανάπτυξη

Σύμφωνα με την έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας, οι διαφορές στο ανθρώπινο κεφάλαιο εξηγούν περίπου τα δύο τρίτα της απόκλισης στο κατά κεφαλήν εισόδημα μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών. Με άλλα λόγια, η υγεία, η εκπαίδευση και οι δεξιότητες του πληθυσμού αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για το επίπεδο ευημερίας μιας οικονομίας.

Κάθε επιπλέον έτος εκπαίδευσης αυξάνει κατά μέσο όρο το ατομικό εισόδημα περίπου κατά 10%, ενώ κάθε έτος επαγγελματικής εμπειρίας προσθέτει περίπου 2,5% στα κέρδη ενός εργαζομένου. Έτσι, σε βάθος ζωής, ένα άτομο με 10 χρόνια εκπαίδευσης μπορεί να κερδίζει περίπου 50% περισσότερα από κάποιον με μόλις πέντε χρόνια σχολικής φοίτησης.

Το ανθρώπινο κεφάλαιο συμβάλλει άμεσα και στην οικονομική ανάπτυξη. Στα οικονομικά μοντέλα ανάπτυξης αποτελεί βασικό συντελεστή παραγωγής του ΑΕΠ, καθώς η βελτίωση των δεξιοτήτων και των γνώσεων του πληθυσμού αυξάνει το συνολικό εισόδημα. Επιπλέον, λειτουργεί συμπληρωματικά με το φυσικό κεφάλαιο, ενθαρρύνοντας νέες επενδύσεις και ενισχύοντας την παραγωγικότητα.

Η επένδυση στην εκπαίδευση και τις δεξιότητες συμβάλλει σημαντικά και στη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας. Οι γυναίκες με περισσότερα χρόνια σπουδών έχουν υψηλότερες πιθανότητες απασχόλησης, καθώς αυξάνεται το δυνητικό τους εισόδημα αλλά και η δυνατότητα λήψης αποφάσεων για τη ζωή και την καριέρα τους.

Οι χώρες που επενδύουν συστηματικά στην ανάπτυξη των ανθρώπων τους έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιτύχουν υψηλότερους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, να μειώσουν τη φτώχεια, να ενισχύσουν την παραγωγικότητα και να δημιουργήσουν περισσότερες ευκαιρίες απασχόλησης.

Καμία χώρα, όπως επισημαίνεται στην έκθεση, δεν έχει καταφέρει να διατηρήσει μακροχρόνια οικονομική ανάπτυξη χωρίς ουσιαστικές επενδύσεις στο ανθρώπινο κεφάλαιο.

Το σπίτι ως το πρώτο περιβάλλον ανάπτυξης δεξιοτήτων

Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο και ίσως σημαντικότερο παράγοντα στη διαμόρφωση των δεξιοτήτων των παιδιών από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Όσα συμβαίνουν την περίοδο αυτή, κυρίως στο σπίτι, διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τις δεξιότητες και την επιτυχία τους στο μέλλον.

Ως υπογραμμίζεται στην έρευνα, τα παιδιά περνούν το μεγαλύτερο μέρος της πρώιμης ηλικίας τους στο σπίτι, όπου παράγοντες όπως η διατροφή, η καθημερινή φροντίδα και η πνευματική διέγερση επηρεάζουν καθοριστικά τη γνωστική και κοινωνική τους ανάπτυξη. Ταυτόχρονα, οι διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν στις οικογένειες μπορούν να δημιουργήσουν σημαντικές ανισότητες στις δεξιότητες ήδη πριν από την είσοδο των παιδιών στο σχολείο.

Χαρακτηριστικά, η έρευνα καταγράφει ότι τα παιδιά των οποίων οι μητέρες έχουν υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης αποδίδουν καλύτερα σε τεστ λεξιλογίου και μαθηματικών σε σχέση με παιδιά μητέρων με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο. Οι διαφορές αυτές εμφανίζονται πριν την ηλικία των 5 ετών και παραμένουν καθ’ όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας.

Οι πόροι στο σπίτι, όπως η δυνατότητα αγοράς βιβλίων ή πληρωμής διδάκτρων, είναι σημαντικοί, αλλά από μόνοι τους δεν επαρκούν. Η φροντίδα, που περιλαμβάνει την ανατροφή, το διάβασμα, το παιχνίδι, την στήριξη στη διαχείριση συναισθημάτων και την διασφάλιση της ασφάλειάς τους – είναι κρίσιμη για τη σωστή ανάπτυξή τους. Και όταν αυτή εκλείπει δεν αντισταθμίζεται απλώς με οικονομικούς πόρους.

Για να ενισχυθεί η συσσώρευση ανθρώπινου κεφαλαίου από νωρίς και ουσιαστικά να επιτευχθεί βελτίωση των προοπτικών των επόμενων γενεών, απαιτούνται πολιτικές που αυξάνουν τους πόρους στο σπίτι και στηρίζουν τις οικογένειες στη φροντίδα των παιδιών. Πολιτικές, οι οποίες δύνανται να είναι προγράμματα εργασίας, μέτρα οικονομικής ενίσχυσης για οικογένειες με χαμηλό εισόδημα και προγράμματα εκπαίδευσης γονέων. Τα διεθνή δεδομένα δείχνουν ότι τέτοιες παρεμβάσεις βελτιώνουν τα μαθησιακά αποτελέσματα, τη μακροχρόνια υγεία και, τελικά, τις αποδοχές των παιδιών όταν εισέλθουν στην αγορά εργασίας ως ενήλικες.

Η γειτονιά ως καθοριστικός παράγοντας στην ανάπτυξη δεξιοτήτων και ευημερίας

Το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τις μελλοντικές του προοπτικές. Η ποιότητα της γειτονιάς καθορίζει την πρόσβαση σε σχολεία και υπηρεσίες υγείας, τις ευκαιρίες απασχόλησης, την έκθεση σε περιβαλλοντικούς κινδύνους ή εγκληματικότητα, καθώς και τα κοινωνικά δίκτυα και τα πρότυπα συμπεριφοράς. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε περιοχές με υψηλά επίπεδα φτώχειας τείνουν να έχουν χαμηλότερα εκπαιδευτικά αποτελέσματα, μειωμένα εισοδήματα και λιγότερες πιθανότητες απασχόλησης ως ενήλικες.

Η σημασία της γειτονιάς προκύπτει για δύο λόγους: πρώτον, οι άνθρωποι συνήθως πηγαίνουν σε σχολεία και κλινικές της περιοχής τους, οπότε η ποιότητα αυτών των υπηρεσιών επηρεάζει άμεσα τη μάθηση και την υγεία. Δεύτερον, ακόμα και αν τα σχολεία και οι κλινικές είναι καλές, προβλήματα όπως η βία ή η ρύπανση μπορούν να περιορίσουν την πρόσβαση και τις ευκαιρίες.

Προς τούτο, οι πολιτικές ανάπτυξης πρέπει να επικεντρώνονται όχι μόνο σε ατομικές παρεμβάσεις αλλά και στην ενίσχυση των τοπικών κοινοτήτων και υποδομών, ώστε να δημιουργούνται ίσες ευκαιρίες για όλα τα παιδιά. Η “οπτική της γειτονιάς” σημαίνει συντονισμό διαφόρων τομέων: κυβερνητικά τμήματα που ασχολούνται με την εκπαίδευση, το περιβάλλον και τις υποδομές πρέπει να συνεργάζονται ώστε να επιτυγχάνονται καλύτερα αποτελέσματα στην ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου.

Ο χώρος εργασίας: κινητήριος μοχλός ανάπτυξης δεξιοτήτων και ανθρώπινου κεφαλαίου

Ο χώρος εργασίας δεν είναι απλώς το σημείο όπου οι άνθρωποι εφαρμόζουν τις δεξιότητές τους, αποτελεί και βασικό πεδίο μάθησης και ανάπτυξης. Σύμφωνα με την έκθεση, περίπου το ήμισυ του ανθρώπινου κεφαλαίου που αποκτά ένας άνθρωπος σε όλη τη διάρκεια της ζωής του σχηματίζεται μέσα από την εργασία. Μέσω εκπαίδευσης και εμπειρίας, οι εργαζόμενοι αναπτύσσουν δεξιότητες που αυξάνουν την παραγωγικότητα και τις μελλοντικές αποδοχές τους.

Ωστόσο, σε πολλές χώρες περίπου το 70% των εργαζομένων απασχολούνται σε θέσεις με περιορισμένες δυνατότητες μάθησης, όπως μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις ή αυτοαπασχόληση χαμηλής παραγωγικότητας. Επιπλέον, σχεδόν το 50% των γυναικών σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος δεν συμμετέχουν στην αγορά εργασίας, ενώ περίπου το 20% των νέων δεν εργάζονται ούτε σπουδάζουν.

Τούτο καταδεικνύει ότι η ενίσχυση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας και η δημιουργία ευκαιριών δια βίου μάθησης είναι καθοριστικά για την ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου και την αύξηση της παραγωγικότητας σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Πρακτικά μέτρα περιλαμβάνουν την ενίσχυση εκπαίδευσης από τους εργοδότες, προγράμματα μαθητείας και πρακτικής, ψηφιακές πλατφόρμες σύνδεσης με εργασία, καθώς και τη δημιουργία υποδομών φροντίδας παιδιών και ασφαλών μετακινήσεων για τις γυναίκες. Απτά παραδείγματα από χώρες όπως Ινδία, Κολομβία, Ακτή Ελεφαντοστού και Νιγηρία δείχνουν ότι τέτοια μέτρα αυξάνουν τόσο τις δεξιότητες όσο και τα εισοδήματα των εργαζομένων.

Η ανάγκη για μια ολιστική πολιτική ανθρώπινου κεφαλαίου

Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου δεν μπορεί να περιορίζεται σε μεμονωμένα μέτρα εκπαίδευσης ή υγείας. Απαιτεί μια ολοκληρωμένη και διατομεακή προσέγγιση που καλύπτει όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.

Μεταξύ των προτεινόμενων δράσεων περιλαμβάνονται:

• Επενδύσεις στην προσχολική εκπαίδευση και στην υποστήριξη των οικογενειών.

• Βελτίωση υποδομών και υπηρεσιών στις τοπικές κοινότητες, ώστε να προσφέρουν ίσες ευκαιρίες σε όλα τα παιδιά.

• Πολιτικές που ενισχύουν τη συνεχή εκπαίδευση και κατάρτιση στον χώρο εργασίας.

• Συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα για την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την αύξηση της απασχολησιμότητας.

Η ανάπτυξη ανθρώπινου κεφαλαίου χρειάζεται συντονισμένες ενέργειες σε πολλούς τομείς, από την εκπαίδευση και την υγεία μέχρι την αστική ανάπτυξη και την αγορά εργασίας.

Ένα νέο πλαίσιο για την ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου

Σε μια περίοδο που η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει προκλήσεις όπως οι δημογραφικές αλλαγές, οι τεχνολογικές μεταβολές και οι κλιματικές κρίσεις, η επένδυση στους ανθρώπους είναι πιο αναγκαία από ποτέ. Ωστόσο, το ζήτημα δεν αφορά μόνο το “πότε“ αποκτώνται οι δεξιότητες, αλλά κυρίως το “πού“, το περιβάλλον στο οποίο διαμορφώνονται οι γνώσεις και οι ικανότητες των ανθρώπων.

Η κατανόηση των συνθηκών στο σπίτι, τη γειτονιά και τον χώρο εργασίας επιτρέπει στις κυβερνήσεις να σχεδιάσουν πολιτικές που:

• Μειώνουν τις ανισότητες στην πρόσβαση σε εκπαίδευση και ευκαιρίες εργασίας.

• Ενισχύουν την παραγωγικότητα και την απασχολησιμότητα.

• Υποστηρίζουν την ολιστική ανάπτυξη δεξιοτήτων από την παιδική ηλικία μέχρι την ενήλικη ζωή.

Με αυτή την προσέγγιση, η ανάπτυξη ανθρώπινου κεφαλαίου μετατρέπεται σε στρατηγικό εργαλείο για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική συνοχή.

Πηγή: World Bank