Πόσο ελεύθερη είναι πραγματικά μια πόλη όταν ένα μεγάλο μέρος των κατοίκων της αναγκάζεται να αλλάζει διαδρομές, να αποφεύγει συγκεκριμένες ώρες μετακίνησης ή να εγκαταλείπει δραστηριότητες επειδή δεν αισθάνονται ασφαλείς; Την ώρα που η Ευρώπη και ο υπόλοιπος κόσμος επενδύουν σε “έξυπνες”, βιώσιμες και χωρίς αποκλεισμούς πόλεις, μια κρίσιμη παράμετρος της αστικής ζωής εξακολουθεί να παραμένει εκτός του δημόσιου διαλόγου: η έμφυλη ισότητα στην πρόσβαση και τη χρήση του δημόσιου χώρου.

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών περιγράφει αυτή τη λιγότερο ορατή, αλλά βαθιά εδραιωμένη πραγματικότητα με τον όρο “κρυφή απαγόρευση κυκλοφορίας” (hidden curfew). Δεν πρόκειται για έναν επίσημο περιορισμό που επιβάλλεται με νόμους ή απαγορεύσεις, αλλά για ένα αόρατο πλέγμα φόβου, στερεοτύπων και κοινωνικών προσδοκιών που καθορίζει πότε, πού και με ποιον τρόπο αισθάνονται ασφαλείς να κινηθούν οι γυναίκες μέσα στην πόλη.

Ο φόβος της παρενόχλησης ή της έμφυλης βίας, ο ανεπαρκής φωτισμός, οι ελλιπείς δημόσιες συγκοινωνίες και ένας αστικός σχεδιασμός που επί δεκαετίες διαμορφώθηκε με σημείο αναφοράς τις ανάγκες του άνδρα εργαζομένου συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου η ελευθερία μετακίνησης δεν είναι ισότιμα κατοχυρωμένη. Έτσι, η πρόσβαση στον δημόσιο χώρο παύει να αποτελεί αυτονόητο δικαίωμα και μετατρέπεται σε καθημερινή διαπραγμάτευση.

Το κόστος αυτής της “κρυφής απαγόρευσης κυκλοφορίας” δεν μετριέται μόνο σε χαμένες διαδρομές, αλλά και σε χαμένες ευκαιρίες. Εκατομμύρια γυναίκες προσαρμόζουν καθημερινά τη ζωή τους, περιορίζοντας τις μετακινήσεις, απορρίπτοντας επαγγελματικές και εκπαιδευτικές ευκαιρίες και ελαχιστοποιώντας τη συμμετοχή τους στον δημόσιο χώρο. Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι ότι αυτές οι αναγκαστικές προσαρμογές έχουν πλέον τόσο κανονικοποιηθεί, ώστε συχνά δεν αναγνωρίζονται ως έκφραση ανισότητας, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας, ακόμα και για τις ίδιες τις γυναίκες.

Η συζήτηση, επομένως, δεν αφορά απλώς το αίσθημα ασφάλειας των γυναικών, αλλά το κατά πόσο οι πόλεις εξασφαλίζουν ίση πρόσβαση στον δημόσιο χώρο για όλους. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών χαρακτηρίζει την πραγματικότητα αυτή ως ζήτημα αστικής δικαιοσύνης, επισημαίνοντας ότι “η κατάσταση αυτή δεν είναι μια απλή ενόχληση. Είναι δομικό πρόβλημα πρόσβασης στην πόλη”.

Τι σημαίνει η “Κρυφή Απαγόρευση Κυκλοφορίας”

Η έννοια της “κρυφής απαγόρευσης κυκλοφορίας” (hidden curfew) χρησιμοποιείται από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, αλλά και από ερευνητές της αστικής γεωγραφίας και των έμφυλων σπουδών, για να περιγράψει μια αθέατη μορφή ανισότητας στον δημόσιο χώρο. Παρότι οι πόλεις σχεδιάζονται θεωρητικά για όλους, η καθημερινή εμπειρία δείχνει ότι η ελευθερία μετακίνησης δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από γυναίκες και άνδρες.

Για εκατομμύρια γυναίκες, κάθε μετακίνηση συνοδεύεται από μια διαρκή αξιολόγηση κινδύνου. Η επιλογή της διαδρομής, της ώρας επιστροφής, του μέσου μεταφοράς ή ακόμη και της ενδυμασίας δεν υπαγορεύεται αποκλειστικά από την ευκολία ή την προσωπική προτίμηση, αλλά από την ανάγκη να μειωθεί η πιθανότητα παρενόχλησης ή βίας.

Η “κρυφή απαγόρευση κυκλοφορίας” δεν αφορά μόνο τις νυχτερινές ώρες. Εκτείνεται σε συγκεκριμένους χώρους – όπως σκοτεινά πάρκα, απομονωμένες στάσεις λεωφορείων, υπόγειες διαβάσεις ή ερημικούς δρόμους – αλλά και σε συγκεκριμένες περιστάσεις, όπως η μετακίνηση χωρίς συνοδεία, η άφιξη σε μια άγνωστη γειτονιά ή η μεταφορά αποσκευών. Σε πολλές περιπτώσεις, αρκεί ακόμη και η αίσθηση της πιθανής απειλής για να αλλάξει τη συμπεριφορά και τις επιλογές μιας γυναίκας.

Οι πράξεις που συνθέτουν την “αόρατη κανονικότητα”

Σύμφωνα με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, αυτή η πραγματικότητα της “αόρατης κανονικότητας” αποτυπώνεται σε δεκάδες μικρές αποφάσεις που λαμβάνονται σχεδόν αυτόματα στην καθημερινότητα:

• αποφυγή συγκεκριμένων δρόμων μετά τη δύση του ηλίου

• επιλογή μεγαλύτερης αλλά καλύτερα φωτισμένης διαδρομής

• χρήση ταξί ή ιδιωτικών υπηρεσιών μεταφοράς αντί για μέσα μαζικής μεταφοράς ή περπάτημα, παρά το υψηλότερο οικονομικό κόστος

• αποφυγή πάρκων, πλατειών ή παραλιακών διαδρομών σε συγκεκριμένες ώρες

• προσαρμογή της εμφάνισης ή της ενδυμασίας για να αποφευχθεί η ανεπιθύμητη προσοχή

• κοινοποίηση της τοποθεσίας σε συγγενείς ή φίλους κατά τη διάρκεια της μετακίνησης

• πρόωρη αποχώρηση από κοινωνικές ή επαγγελματικές εκδηλώσεις ώστε να εξασφαλιστεί ασφαλής επιστροφή

• απόρριψη εκπαιδευτικών ή επαγγελματικών ευκαιριών όταν η καθημερινή μετακίνηση θεωρείται επισφαλής

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι αυτές οι πρακτικές έχουν πλέον ενσωματωθεί στην καθημερινότητα. Δεν αντιμετωπίζονται ως περιορισμοί της ελευθερίας, αλλά ως αυτονόητες συμπεριφορές “πρόληψης” και “κοινής λογικής”. Ακριβώς αυτή η κανονικοποίηση είναι που καθιστά την “κρυφή απαγόρευση κυκλοφορίας” τόσο δύσκολα ορατή, αλλά και τόσο βαθιά ριζωμένη στις σύγχρονες πόλεις.

Τα δεδομένα: Ένα παγκόσμιο χάσμα στην ελευθερία μετακίνησης

Η “κρυφή απαγόρευση κυκλοφορίας” δεν αποτελεί θεωρητική έννοια ούτε περιορίζεται σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Διεθνείς έρευνες από την Ευρώπη, τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες περιοχές του κόσμου καταγράφουν με συνέπεια το ίδιο μοτίβο: οι γυναίκες βιώνουν τον δημόσιο χώρο με αισθητά μεγαλύτερο αίσθημα ανασφάλειας από ό,τι οι άνδρες και προσαρμόζουν ανάλογα την καθημερινή τους κινητικότητα.

 Η διαφορά αυτή αποτυπώνεται τόσο στις αντιλήψεις όσο και στις πραγματικές συμπεριφορές, επιβεβαιώνοντας ότι η άνιση πρόσβαση στην πόλη αποτελεί διεθνές και διαχρονικό φαινόμενο.

1. Η αίσθηση ασφάλειας τη νύχτα: ένα επίμονο έμφυλο χάσμα

Η Gallup παρακολουθεί διαχρονικά την αίσθηση προσωπικής ασφάλειας σε 143 χώρες και τα ευρήματα αποκαλύπτουν ένα επίμονο παγκόσμιο χάσμα: οι γυναίκες δηλώνουν συστηματικά λιγότερο ασφαλείς όταν κινούνται μόνες τη νύχτα.

Η ίδια εικόνα επιβεβαιώνεται και από πρόσφατη έρευνα του The Social Hub σε Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία και Ολλανδία. Το 75% των γυναικών δηλώνει ότι ανησυχεί για την προσωπική του ασφάλεια κατά τις μετακινήσεις, ενώ μόλις 23% των εργαζόμενων γυναικών 45 -54 ετών δηλώνει πολύ ασφαλής σε ταξίδι για δουλειά.

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί και ένα ακόμη εύρημα της έρευνας: σχεδόν τρεις στις δέκα γυναίκες (29%) δηλώνουν ότι έχουν δεχθεί παρακολούθηση ή ανεπιθύμητη προσέγγιση ενώ κινούνταν μόνες στον δημόσιο χώρο. Στις γυναίκες της Generation Z το ποσοστό εκτοξεύεται στο 41%, υποδηλώνοντας ότι οι νεότερες γενιές βιώνουν ακόμα πιο έντονα το αίσθημα ανασφάλειας.

2. Δημόσιες μεταφορές: το πιο ευάλωτο σημείο της καθημερινής μετακίνησης

Οι δημόσιες συγκοινωνίες αναδεικνύονται διεθνώς ως ένας από τους χώρους όπου οι γυναίκες αισθάνονται περισσότερο εκτεθειμένες σε περιστατικά παρενόχλησης και έμφυλης βίας.

Συστηματική ανασκόπηση 28 επιστημονικών μελετών που δημοσιεύθηκε το 2024 από το Πανεπιστήμιο της Βαλένθια καταγράφει υψηλή συχνότητα περιστατικών παρενόχλησης σε μέσα μαζικής μεταφοράς σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά και εκτεταμένη υποδήλωσή τους, εξαιτίας της δυσπιστίας απέναντι στους μηχανισμούς καταγγελίας και του κοινωνικού στίγματος.

Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην ψυχολογική επιβάρυνση. Οι γυναίκες τροποποιούν την καθημερινότητά τους, αλλάζοντας διαδρομές, ώρες μετακίνησης ή ακόμη και επαγγελματικές επιλογές, προκειμένου να μειώσουν τον αντιλαμβανόμενο κίνδυνο. Παράλληλα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική απόσταση ανάμεσα στα μέτρα που οι ίδιες οι γυναίκες θεωρούν αποτελεσματικά και στις πολιτικές που εφαρμόζονται στην πράξη.

Το Ηνωμένο Βασίλειο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Ενώ τα συνολικά περιστατικά εγκληματικότητας στο σιδηροδρομικό δίκτυο μειώθηκαν την περίοδο 2024 – 2025, τα αδικήματα σεξουαλικής φύσης κινήθηκαν προς την αντίθετη κατεύθυνση, καταγράφοντας σημαντική αύξηση. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν έναν ιδιαίτερο κίνδυνο στις δημόσιες μεταφορές, ο οποίος δεν αποτυπώνεται στους γενικούς δείκτες εγκληματικότητας.

Σε διεθνές επίπεδο, συγκριτική έρευνα σε 16 μεγάλες πόλεις ανέδειξε έντονες γεωγραφικές ανισότητες ως προς την ασφάλεια των γυναικών στον δημόσιο χώρο. Οι πέντε πόλεις που καταγράφηκαν ως οι ασφαλέστερες – Νέα Υόρκη, Τόκιο, Πεκίνο, Λονδίνο και Σεούλ – βρίσκονται κυρίως σε χώρες υψηλού εισοδήματος, ενώ στον αντίποδα, οι πιο επισφαλείς πόλεις εντοπίζονται σε αναπτυσσόμενες οικονομίες, όπως η Κολομβία, το Μεξικό, η Ινδία και η Ινδονησία.

3. Το “νοητικό φορτίο” της ασφάλειας

Πέρα από τους φυσικούς κινδύνους, οι επιστήμονες περιγράφουν μια λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σημαντική διάσταση της καθημερινότητας των γυναικών: το “νοητικό φορτίο της ασφάλειας” (safety mental load).

Πρόκειται για τη συνεχή διαδικασία αξιολόγησης του περιβάλλοντος πριν και κατά τη διάρκεια κάθε μετακίνησης. Είναι ένας αδιάκοπος εσωτερικός διάλογος που συνοδεύει πολλές γυναίκες στην καθημερινότητά τους. Ερωτήματα που επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά:

Αυτή η διαρκής επαγρύπνηση συνιστά μια πρόσθετη γνωστική και συναισθηματική επιβάρυνση (πολύ λιγότερο στους άνδρες), η οποία δεν αποτυπώνεται στις επίσημες στατιστικές εγκληματικότητας, αλλά επηρεάζει ουσιαστικά την καθημερινή εμπειρία της πόλης. Οι ερευνητές την περιγράφουν ως “mobility burden”,  το αόρατο κόστος που συνεπάγεται η μετακίνηση για εκατομμύρια γυναίκες και το οποίο περιορίζει, έστω και ανεπαίσθητα, την ελευθερία πρόσβασης στον δημόσιο χώρο.

Το οικονομικό κόστος της ανασφάλειας

Η έλλειψη ασφάλειας στον δημόσιο χώρο δεν περιορίζει μόνο την ελευθερία μετακίνησης των γυναικών, λειτουργεί και ως τροχοπέδη για την οικονομική ανάπτυξη. Όταν η πρόσβαση στην εργασία, την εκπαίδευση ή τις καθημερινές μετακινήσεις εξαρτάται από τον φόβο, το κόστος δεν είναι μόνο ατομικό αλλά και συλλογικό.

Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) εκτιμά ότι η ενίσχυση των κοινωνικών υποδομών – μεταξύ αυτών και των ασφαλών, προσβάσιμων μεταφορών – θα μπορούσε να αυξήσει τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας κατά περίπου 3%, προσθέτοντας έως και 2,5% στο παγκόσμιο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Με άλλα λόγια, οι πολιτικές που ενισχύουν την ασφάλεια στον δημόσιο χώρο δεν αποτελούν μόνο ζήτημα ισότητας, αλλά και επένδυση με μετρήσιμη οικονομική απόδοση.

Αντίστοιχα, μελέτη στην Ινδία (2025) έδειξε ότι η εφαρμογή προγράμματος δωρεάν δημόσιων μεταφορών για τις γυναίκες συνοδεύτηκε από αύξηση τόσο του ποσοστού συμμετοχής τους στην αμειβόμενη εργασία όσο και των συνολικών ωρών απασχόλησης. Η ασφαλής και οικονομικά προσιτή μετακίνηση αποδείχθηκε καθοριστικός παράγοντας για την επαγγελματική και οικονομική τους ενδυνάμωση.

Πίσω όμως από τους μακροοικονομικούς δείκτες κρύβεται και ένα καθημερινό, αθέατο κόστος. Χιλιάδες γυναίκες πληρώνουν ακριβότερα μέσα μεταφοράς για να αισθάνονται ασφαλείς, αποφεύγουν νυχτερινές βάρδιες ή επαγγελματικές ευκαιρίες που απαιτούν μετακινήσεις σε ώρες ή περιοχές που θεωρούν επισφαλείς. Αυτές οι ατομικές επιλογές, που υπαγορεύονται από την ανάγκη αυτοπροστασίας, συσσωρεύονται με την πάροδο του χρόνου και διευρύνουν τις ανισότητες στην απασχόληση, το εισόδημα και την επαγγελματική εξέλιξη.

Όταν οι πόλεις σχεδιάζονται χωρίς τις γυναίκες

Η εικόνα της σύγχρονης πόλης δεν είναι τυχαία. Η διεθνής βιβλιογραφία για τη φεμινιστική αστικολογία έχει τεκμηριώσει εκτενώς ότι ο αστικός σχεδιασμός διαμορφώθηκε ιστορικά – από τον 19^ο αιώνα – με βάση ένα συγκεκριμένο πρότυπο χρήστη: τον άνδρα εργαζόμενο της μεσαίας τάξης, ο οποίος μετακινείται καθημερινά μεταξύ κατοικίας και εργασίας. Το μοντέλο αυτό επηρέασε τον σχεδιασμό των συγκοινωνιών, τον φωτισμό, τη χωροθέτηση των δημόσιων υπηρεσιών, ακόμη και τη διάταξη των κτιρίων.

Η βρετανίδα κοινωνιολόγος και θεωρητικός της πόλης Elizabeth Wilson, σε ένα από τα έργα αναφοράς της φεμινιστικής γεωγραφίας, υποστήριξε ότι ο δημόσιος χώρος δεν είναι ουδέτερος, αλλά αντανακλά τις κοινωνικές σχέσεις εξουσίας κάθε εποχής. Όπως επισημαίνει, η γυναίκα που κινείται μόνη της στον δημόσιο χώρο – ιδιαίτερα τις νυχτερινές ώρες – αντιμετωπίζεται ιστορικά ως “εκτός κανονικότητας” μέχρι και ως “διαθέσιμη”, γεγονός που επηρεάζει τόσο την εμπειρία της όσο και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί την πόλη. Σήμερα, η προσέγγιση του feminist urbanism προτείνει μια ριζικά διαφορετική φιλοσοφία σχεδιασμού: πόλεις που λαμβάνουν εξαρχής υπόψη τις ανάγκες όλων των χρηστών, ενσωματώνοντας την ασφάλεια, την προσβασιμότητα, τη φροντίδα και την ισότητα ως βασικές παραμέτρους

Η Ευρώπη: Πρωτοπόρος στις πολιτικές, όχι ακόμη στην καθημερινή ασφάλεια

1. Η εικόνα των αριθμών

Η Ευρώπη συγκαταλέγεται στις περιοχές με τα υψηλότερα επίπεδα ασφάλειας παγκοσμίως. Ωστόσο, όταν το κριτήριο είναι η εμπειρία των γυναικών στον δημόσιο χώρο, η εικόνα γίνεται αισθητά πιο σύνθετη.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Gallup, μόλις το 55% των γυναικών στην Ευρώπη δηλώνει ότι αισθάνεται ασφαλές να περπατούν μόνες τους τη νύχτα, έναντι 75% των ανδρών. Το χάσμα των 20 ποσοστιαίων μονάδων είναι από τα μεγαλύτερα που καταγράφονται διεθνώς και δείχνει ότι η αντικειμενική ασφάλεια μιας χώρας δεν ταυτίζεται απαραίτητα με το αίσθημα ασφάλειας που βιώνουν οι πολίτες της.

Οι διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών είναι επίσης σημαντικές. Στην Ιταλία καταγράφεται το μεγαλύτερο χάσμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση: το 76% των ανδρών δηλώνει ότι αισθάνονται ασφαλείς να κυκλοφορούν μόνοι τους τη νύχτα, έναντι μόλις 44% των γυναικών, δηλαδή διαφορά 32 ποσοστιαίων μονάδων.

Στον αντίποδα, η Νορβηγία εμφανίζει τα υψηλότερα συνολικά επίπεδα αίσθησης ασφάλειας στην Ευρώπη, με ποσοστό που φτάνει το 91%, ενώ στη Βουλγαρία έξι στις δέκα γυναίκες (62%) δηλώνουν ότι δεν αισθάνονται ασφαλείς όταν κινούνται μόνες μετά τη δύση του ήλιου, καταγράφοντας το υψηλότερο ποσοστό στη γηραιά ήπειρο.

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το παράδοξο αυτό δεν οφείλεται απαραίτητα σε υψηλότερα επίπεδα εγκληματικότητας. Αντίθετα, στις κοινωνίες με μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη και ισχυρότερες πολιτικές ισότητας, οι προσδοκίες για ασφαλή και ισότιμη πρόσβαση στον δημόσιο χώρο είναι υψηλότερες, με αποτέλεσμα κάθε απόκλιση να γίνεται πιο έντονα αντιληπτή.

2. Πόλεις που επανασχεδιάζουν τον δημόσιο χώρο

Παρά τις προκλήσεις, αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις επιχειρούν να μετατρέψουν την έμφυλη διάσταση της ασφάλειας από αντικείμενο συζήτησης σε βασική αρχή του αστικού σχεδιασμού.

Η Βιέννη θεωρείται διεθνές σημείο αναφοράς, εφαρμόζοντας εδώ και περισσότερα από 25 χρόνια πολιτικές έμφυλα ευαίσθητου σχεδιασμού. Η αυστριακή πρωτεύουσα αξιολογεί συστηματικά τον τρόπο με τον οποίο γυναίκες και άνδρες χρησιμοποιούν τις συγκοινωνίες, τους δημόσιους χώρους και τις γειτονιές, προσαρμόζοντας τις υποδομές στις πραγματικές ανάγκες της καθημερινότητας. Μελέτες έδειξαν, για παράδειγμα, ότι οι γυναίκες πραγματοποιούν πολύ πιο σύνθετες μετακινήσεις λόγω υποχρεώσεων φροντίδας, γεγονός που οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές στον σχεδιασμό των δημόσιων συγκοινωνιών.

Η Βαρκελώνη έχει ενσωματώσει την έμφυλη διάσταση στον συνολικό πολεοδομικό σχεδιασμό μέσω του Στρατηγικού Σχεδίου Έμφυλης Δικαιοσύνης. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν αναβάθμιση του φωτισμού, ανασχεδιασμό δημόσιων χώρων που δημιουργούν αίσθημα ανασφάλειας και ενσωμάτωση των γυναικών στα όργανα αστικού σχεδιασμού με συμμετοχή στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων για την πόλη.

Παράλληλα, η Μπογκοτά αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εκτός Ευρώπης. Από το 2015 εφαρμόζει ετήσιους “ελέγχους ασφαλείας φύλου” (gender safety audits), μέσω των οποίων γυναίκες και κορίτσια αξιολογούν τις γειτονιές τους, εντοπίζουν τα σημεία που θεωρούν επικίνδυνα και τροφοδοτούν με συγκεκριμένα δεδομένα τις δημοτικές αρχές. Τα ευρήματα μεταφράζονται σε άμεσες παρεμβάσεις, όπως βελτίωση του φωτισμού, ανασχεδιασμός στάσεων και πεζοδρομίων και αναδιοργάνωση των δημόσιων χώρων.

Το κοινό στοιχείο αυτών των παραδειγμάτων είναι ότι αντιμετωπίζουν την ασφάλεια όχι ως ζήτημα αποκλειστικά αστυνόμευσης, αλλά ως αποτέλεσμα του ίδιου του σχεδιασμού της πόλης. Η λογική αυτή κερδίζει σταδιακά έδαφος διεθνώς και αποτελεί μία από τις βασικές κατευθύνσεις που προωθούν σήμερα ο ΟΗΕ για τις πόλεις του μέλλοντος.

Η Ελλάδα: Η σιωπή αρχίζει να σπάει, αλλά οι ανισότητες επιμένουν

Στην Ελλάδα η έννοια της “κρυφής απαγόρευσης κυκλοφορίας” αποκτά ιδιαίτερο βάρος, καθώς συνδυάζεται με υψηλά ποσοστά έμφυλης βίας, περιορισμένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς και σημαντικές ελλείψεις στον σχεδιασμό ασφαλών δημόσιων χώρων. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η δημόσια συζήτηση έχει αλλάξει αισθητά, κυρίως μετά τις γυναικοκτονίες που συγκλόνισαν τη χώρα και ανέδειξαν το ζήτημα στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου.

Τα στοιχεία της μεγάλης έρευνας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) και της Eurostat για την περίοδο 2022-2023 αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Περισσότερες από μία στις τρεις γυναίκες (35,5%) δηλώνουν ότι έχουν βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία από την ηλικία των 15 ετών, ενώ η σεξουαλική παρενόχληση στον χώρο εργασίας αγγίζει το 42,6%, ποσοστό αισθητά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (30,8%).

Το μεγαλύτερο, όμως, πρόβλημα παραμένει η υποκαταγραφή. Σύμφωνα με έρευνα της ΓΣΕΕ και του Friedrich Ebert Stiftung (2024) μόλις το 1,6% των θυμάτων προχώρησε σε επίσημη καταγγελία ενώ το 38,2% δεν αντέδρασε με κανέναν τρόπο. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο φόβος δεν περιορίζεται στην ίδια την παρενόχληση, αλλά επεκτείνεται στην κοινωνική πίεση και στην αίσθηση ότι η καταγγελία δεν θα οδηγήσει σε ουσιαστική προστασία ή δικαίωση.

Η δολοφονία της Κυριακής Γρίβα, τον Απρίλιο του 2024, έξω από αστυνομικό τμήμα όπου είχε προσφύγει ζητώντας προστασία, αποτέλεσε σημείο καμπής. Η υπόθεση προκάλεσε πρωτοφανή κοινωνική αντίδραση και επανέφερε με ένταση το ζήτημα της αποτελεσματικότητας των κρατικών μηχανισμών προστασίας. Την ίδια χρονιά, οι καταγγελίες περιστατικών βίας κατά γυναικών σχεδόν διπλασιάστηκαν – από 9.860 το 2023 σε 18.427 από τον Ιανουάριο έως τον Νοέμβριο 2024 – γεγονός που πιθανότατα αντανακλά όχι μόνο την έκταση του προβλήματος αλλά και τη σταδιακή άρση της σιωπής γύρω από αυτό.

Παρά τις θετικές εξελίξεις, όπως η λειτουργία του Panic Button, η ανάπτυξη εργαλείων αξιολόγησης κινδύνου και η ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου για την εργασιακή παρενόχληση, η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε κρίσιμους τομείς. Σύμφωνα με τον Δείκτη Ισότητας Φύλων του EIGE, παραμένει κάτω από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (61/100 έναντι 70,2/100), ενώ διεθνείς οργανισμοί επισημαίνουν την ανάγκη περαιτέρω θεσμικών παρεμβάσεων, αποτελεσματικότερης προστασίας των θυμάτων και μεγαλύτερης εμπιστοσύνης στη δικαιοσύνη.

Η Ελλάδα βρίσκεται στην ομάδα των χωρών που επιχειρούν να καλύψουν το χάσμα με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Αν και τα τελευταία χρόνια έχει καταγράφει σταθερή πρόοδο, η απόσταση παραμένει αισθητή. Το 2024 σημείωσε μία από τις μεγαλύτερες βελτιώσεις στην ΕΕ στον τομέα της οικονομικής ισότητας (+1,8 μονάδες), ωστόσο η εικόνα αλλάζει όταν εξετάζεται η συμμετοχή των γυναικών στη λήψη αποφάσεων. Η εκπροσώπησή τους στη Βουλή παραμένει μόλις στο 23% (Φεβρουάριος 2024), ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στη Δυτική Ευρώπη.

Εξίσου εμφανές είναι και το κενό στον αστικό σχεδιασμό. Σε αντίθεση με πόλεις όπως η Βιέννη ή η Βαρκελώνη, αλλά και με δήμους σε αναπτυσσόμενες χώρες που εφαρμόζουν συστηματικά ελέγχους ασφαλείας, καμία ελληνική πόλη δεν διαθέτει ολοκληρωμένη στρατηγική έμφυλης ασφάλειας στον δημόσιο χώρο, όπως συστηματικές αξιολογήσεις φωτισμού, χαρτογράφηση επικίνδυνων σημείων ή ενσωμάτωση της οπτικής του φύλου στον πολεοδομικό σχεδιασμό.

Η ελληνική κοινωνία δείχνει πλέον μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στη βία κατά των γυναικών. Το ζητούμενο, όμως, είναι αυτή η ευαισθητοποίηση να μεταφραστεί σε μόνιμες πολιτικές που θα διασφαλίζουν ότι η ασφάλεια και η ελεύθερη μετακίνηση δεν θα αποτελούν προνόμιο, αλλά αυτονόητο δικαίωμα για όλες τις γυναίκες.

Η πρωτοβουλία “Her City”: όταν οι γυναίκες σχεδιάζουν πιο ασφαλείς πόλεις για όλους

Απέναντι στις διαπιστωμένες ανισότητες του αστικού χώρου, ο ΟΗΕ προωθεί μια διαφορετική φιλοσοφία σχεδιασμού μέσα από την πρωτοβουλία “Her City”, τοποθετώντας τις γυναίκες και τα κορίτσια στο επίκεντρο των αποφάσεων που διαμορφώνουν τις πόλεις. Η βασική ιδέα είναι απλή αλλά ριζοσπαστική: όσοι βιώνουν καθημερινά τα προβλήματα μιας γειτονιάς πρέπει να συμμετέχουν και στη διαμόρφωση των λύσεων.

Η μεθοδολογία περιλαμβάνει “περιπάτους ασφάλειας” (safety walks), συμμετοχικούς ελέγχους δημόσιων χώρων, εργαστήρια συν-σχεδιασμού και συνεχή συνεργασία με τις τοπικές αρχές. Στόχος δεν είναι μόνο η ανάδειξη των προβλημάτων, αλλά η μετατροπή των εμπειριών των ίδιων των γυναικών σε εργαλείο άσκησης δημόσιας πολιτικής. Τα αποτελέσματα σε πολλές πόλεις παγκοσμίως δείχνουν ότι όταν οι γυναίκες συμμετέχουν στον σχεδιασμό, οι παρεμβάσεις δεν ενισχύουν μόνο το αίσθημα ασφάλειας αλλά δημιουργούν δημόσιους χώρους πιο λειτουργικούς, προσβάσιμους και φιλικούς για όλους τους κατοίκους.

Καμπάλα: από έναν χώρο φόβου σε σημείο αναφοράς της κοινότητας

Στον οικισμό Kamwanyi της Καμπάλα στην Ουγκάντα, γυναίκες και κορίτσια κατέγραψαν τα σημεία που απέφευγαν λόγω ανασφάλειας και συμμετείχαν στον επανασχεδιασμό της περιοχής.

Με την συμμετοχή 100 τοπικών φορέων, χώρος που ήταν πηγή φόβου μετασχηματίστηκε σε ένα πολυλειτουργικό κοινοτικό κέντρο με αγορά, χώρους συνάντησης, αστική καλλιέργεια και πράσινες υποδομές, το οποίο σήμερα εξυπηρετεί περίπου 5.000 κατοίκους καθημερινά.

Η ασφάλεια αντιμετωπίστηκε όχι ως μεμονωμένο τεχνικό ζήτημα, αλλά ως στοιχείο συνολικής αναβάθμισης της ποιότητας ζωής.

Βραζιλία: όταν η εμπειρία των γυναικών γίνεται δημόσια πολιτική

Στις πολιτείες Pernambuco και Alagoas, το πρόγραμμα αξιοποίησε τη μεθοδολογία Women’s Safety Audits, δίνοντας στις ίδιες τις γυναίκες τον πρώτο λόγο για την καταγραφή των κινδύνων που αντιμετωπίζουν στον δημόσιο χώρο.

Οι μαρτυρίες τους μετατράπηκαν σε τεκμηριωμένες προτάσεις, οι οποίες αξιοποιήθηκαν από τις τοπικές αρχές για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων σε γειτονιές όπως η Cabo de Santo Agostinho, αποδεικνύοντας ότι η βιωμένη εμπειρία αποτελεί πολύτιμο εργαλείο τεκμηρίωσης.

Κίτο: από την τοπική δράση στη θεσμική αλλαγή

Στο Κίτο του Ισημερινού, η συνεργασία δήμου και τοπικών κοινοτήτων οδήγησε στην υιοθέτηση ειδικού κανονισμού κατά της σεξουαλικής παρενόχλησης στον δημόσιο χώρο.

Η παρέμβαση συνέβαλε στη μείωση περιστατικών παρενόχλησης, ιδιαίτερα στα μέσα μαζικής μεταφοράς, και αποτέλεσε τη βάση για ευρύτερες εθνικές πολιτικές αντιμετώπισης της έμφυλης βίας.

Από τις πόλεις στις εθνικές πολιτικές

Η εμπειρία του “Her City” επηρεάζει πλέον και τον σχεδιασμό δημόσιων πολιτικών σε εθνικό επίπεδο. Στο Μαρόκο θεσπίστηκαν κατευθυντήριες οδηγίες για τον έμφυλα ευαίσθητο αστικό σχεδιασμό, στην πολιτεία Κεράλα της Ινδίας αναπτύχθηκε σχέδιο δράσης φύλου που ενίσχυσε τη συμμετοχή των γυναικών στον σχεδιασμό υποδομών σε 5 πόλεις, ενώ στο Ναϊρόμπι η ασφάλεια των γυναικών ενσωματώθηκε στη συμμετοχική διακυβέρνηση ως διαρκής διαδικασία και όχι ως αποσπασματική παρέμβαση.

Συμπερασματικά

Η κοινή συνισταμένη όλων αυτών των παραδειγμάτων είναι ότι η ασφάλεια δεν αντιμετωπίζεται ως ζήτημα περισσότερης αστυνόμευσης, αλλά ως αποτέλεσμα καλύτερου σχεδιασμού, ενεργού συμμετοχής των πολιτών και συστηματικής ενσωμάτωσης της οπτικής του φύλου στις δημόσιες πολιτικές.

Όπως επισημαίνει ο ΟΗΕ, μια πόλη γίνεται πραγματικά ασφαλής όταν σχεδιάζεται με βάση τις εμπειρίες εκείνων που μέχρι σήμερα αναγκάζονταν να προσαρμόζουν τη ζωή τους στους περιορισμούς της.

Τι αλλάζει πραγματικά τις πόλεις: οι παρεμβάσεις που κάνουν τη διαφορά

Η διεθνής εμπειρία και η επιστημονική έρευνα συγκλίνουν σε ένα σαφές συμπέρασμα: η ασφάλεια των γυναικών στον δημόσιο χώρο δεν εξαρτάται από μία μεμονωμένη παρέμβαση, αλλά από έναν συνδυασμό πολεοδομικών, συγκοινωνιακών, θεσμικών και κοινωνικών πολιτικών.

Όπου οι λύσεις αυτές εφαρμόστηκαν συστηματικά, η αίσθηση ασφάλειας ενισχύθηκε, η χρήση του δημόσιου χώρου αυξήθηκε και η καθημερινή κινητικότητα έγινε πιο ισότιμη.

Αστικός σχεδιασμός

• Αναβάθμιση του δημόσιου φωτισμού, που σύμφωνα με μελέτες μπορεί να μειώσει έως και κατά 28% την αντιλαμβανόμενη ανασφάλεια τις νυχτερινές ώρες.
• Δημιουργία γειτονιών μικτής χρήσης, όπου η συνεχής παρουσία ανθρώπων ενισχύει τη φυσική επιτήρηση (“eyes on the street”).
• Σχεδιασμός με ανοικτή ορατότητα, χωρίς απομονωμένα σημεία και αδιέξοδα.
• Ασφαλείς, φωτεινές και καλά συντηρημένες στάσεις μέσων μεταφοράς.
• Ενίσχυση των τοπικών υπηρεσιών ώστε βασικές καθημερινές ανάγκες να καλύπτονται σε μικρότερες αποστάσεις.

Μεταφορές

• Νυχτερινές υπηρεσίες μετακίνησης “κατ’ απαίτηση” ή αξιόπιστες συνδέσεις τελευταίου χιλιομέτρου.
• Σύγχρονα συστήματα ασφαλείας, όπως λειτουργικές κάμερες και επαρκής φωτισμός στις στάσεις.
• Εκπαίδευση προσωπικού και σαφή πρωτόκολλα αντιμετώπισης περιστατικών παρενόχλησης.
• Δωρεάν ή επιδοτούμενες μετακινήσεις για γυναίκες σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, μέτρο που έχει συνδεθεί με υψηλότερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας.

Θεσμικό πλαίσιο

• Νομοθεσία που αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τη σεξουαλική παρενόχληση στον δημόσιο χώρο και στα μέσα μεταφοράς.
• Υποχρεωτική ενσωμάτωση έμφυλης διάστασης στον πολεοδομικό σχεδιασμό.
• Ουσιαστική συμμετοχή γυναικών στα όργανα λήψης αποφάσεων για τις πόλεις.
• Τακτικοί έλεγχοι ασφάλειας (Gender Safety Audits) ως μέρος της δημόσιας πολιτικής.

Συμμετοχή των πολιτών

• “Περίπατοι ασφάλειας” (Safety Walks), όπου οι ίδιες οι γυναίκες καταγράφουν τα σημεία που προκαλούν ανασφάλεια.
• Ψηφιακές εφαρμογές για αναφορά περιστατικών και χαρτογράφηση προβληματικών περιοχών, όπως το Safetipin.
• Εκστρατείες ενημέρωσης και εκπαίδευσης που στοχεύουν στην αλλαγή κοινωνικών αντιλήψεων και στην ενεργοποίηση των πολιτών ως συμμάχων απέναντι στην παρενόχληση.

Οι πόλεις που επενδύουν σε αυτές τις πολιτικές καταγράφουν υψηλότερα επίπεδα ασφάλειας, μεγαλύτερη χρήση των δημόσιων χώρων και καλύτερη ποιότητα ζωής για όλους τους κατοίκους.

Η νέα διάσταση της ανασφάλειας: όταν η παρενόχληση μεταφέρεται στον ψηφιακό χώρο

Η έννοια της “κρυφής απαγόρευσης κυκλοφορίας” δεν αφορά πλέον αποκλειστικά τους δρόμους, τις πλατείες ή τα μέσα μεταφοράς. Καθώς μεγάλο μέρος της κοινωνικής, επαγγελματικής και πολιτικής ζωής μεταφέρεται στο διαδίκτυο, αντίστοιχοι μηχανισμοί αποκλεισμού αναπτύσσονται και στον ψηφιακό χώρο.

Έρευνα του 2024 για τις έμφυλες ανισότητες στους ψηφιακούς κινδύνους καταδεικνύει ότι οι γυναίκες εκτίθενται δυσανάλογα σε διαδικτυακή παρενόχληση, απειλές, επιθέσεις και στοχοποίηση, με αποτέλεσμα πολλές να περιορίζουν τη δημόσια παρουσία τους, να αποφεύγουν τη συμμετοχή σε διαδικτυακές συζητήσεις ή ακόμη και να εγκαταλείπουν επαγγελματικά και κοινωνικά δίκτυα. Πρόκειται για μια νέα μορφή “ψηφιακής κρυφής απαγόρευσης κυκλοφορίας”, όπου ο φόβος λειτουργεί και πάλι ως μηχανισμός περιορισμού της ελευθερίας.

Η εξέλιξη αυτή αναγνωρίζεται πλέον και σε διεθνές επίπεδο. Η Διακήρυξη του Κίτο (Quito Declaration), που υιοθετήθηκε το 2023 από περισσότερους από 30 δημάρχους στο Global Leaders’ Forum της UN Women, διευρύνει την έννοια της ασφάλειας στον δημόσιο χώρο ώστε να περιλαμβάνει και το ψηφιακό περιβάλλον, προωθώντας πολιτικές πρόληψης της διαδικτυακής παρενόχλησης, μηχανισμούς αναφοράς περιστατικών και αποτελεσματικότερη προστασία των γυναικών στις ψηφιακές πλατφόρμες.

Πόλεις σχεδιασμένες για τις γυναίκες, καλύτερες για όλους

Ένα από τα πιο σταθερά συμπεράσματα της διεθνούς έρευνας είναι ότι οι πόλεις που σχεδιάζονται με γνώμονα τις ανάγκες των γυναικών γίνονται ταυτόχρονα πιο λειτουργικές, ασφαλείς και φιλικές για όλους τους κατοίκους.

Ο καλύτερος φωτισμός ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας ηλικιωμένων και παιδιών, οι προσβάσιμες δημόσιες συγκοινωνίες διευκολύνουν τα άτομα με αναπηρία και τις οικογένειες, ενώ οι ζωντανοί, καλά σχεδιασμένοι δημόσιοι χώροι ενισχύουν τη συνοχή και την κοινωνική ζωή των γειτονιών. Η ασφάλεια δεν αποτελεί μια εξειδικευμένη απαίτηση συγκεκριμένων ομάδων· αποτελεί θεμελιώδη αρχή ενός σύγχρονου και ποιοτικού αστικού σχεδιασμού.

Όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά το LSE Cities Research “όταν μια πόλη λειτουργεί για μια γυναίκα που περπατά μόνη της στις 11 το βράδυ, λειτουργεί για όλους”. Αυτό ακριβώς υποστηρίζει και η σύγχρονη φεμινιστική αστικολογία. Δεν διεκδικεί ξεχωριστές πόλεις για τις γυναίκες, αλλά δημόσιους χώρους που σχεδιάζονται εξαρχής με γνώμονα τη διαφορετικότητα των ανθρώπων που τους χρησιμοποιούν, ανεξάρτητα από φύλο, ηλικία, αναπηρία ή κοινωνικοοικονομική κατάσταση. Διεκδικεί πόλεις πραγματικά δημόσιες, όπου η ελευθερία μετακίνησης και συμμετοχής δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά δικαίωμα.

Η πόλη που χωράει όλους

Πώς θα ήταν μια πόλη αν σχεδιαζόταν με αφετηρία τις ανάγκες μιας γυναίκας που επιστρέφει μόνη της από τη δουλειά αργά το βράδυ, συνοδεύοντας τα παιδιά της ή χρησιμοποιώντας τα μέσα μαζικής μεταφοράς; Πόσο διαφορετικοί θα ήταν οι δρόμοι, ο φωτισμός, οι στάσεις, τα πάρκα και οι δημόσιοι χώροι;

Τα ερωτήματα αυτά δεν αφορούν μόνο τις γυναίκες. Αφορούν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον δημόσιο χώρο και το ποιος έχει πραγματικά το δικαίωμα να τον χρησιμοποιεί χωρίς φόβο. Για δεκαετίες, οι πόλεις σχεδιάζονταν με βάση ένα υποτιθέμενο “ουδέτερο” πρότυπο χρήστη, που στην πράξη, ωστόσο, αντανακλούσε κυρίως τις ανάγκες ενός συγκεκριμένου τμήματος του πληθυσμού.

Η “κρυφή απαγόρευση κυκλοφορίας” δεν θα αρθεί με μια αποσπασματική παρέμβαση ή με καλύτερο φωτισμό σε λίγους δρόμους. Θα αρχίσει να υποχωρεί όταν η ασφάλεια, η ισότιμη πρόσβαση και η ελευθερία μετακίνησης ενσωματωθούν ως βασικές αρχές κάθε πολιτικής και κάθε απόφασης που διαμορφώνει την πόλη. Γιατί μια πόλη είναι πραγματικά σύγχρονη μόνο όταν μπορεί να ανήκει, ισότιμα και χωρίς εξαιρέσεις, σε όλους τους κατοίκους της.

Το άρθρο βασίστηκε στα ακόλουθα τεκμήρια: UN-Habitat Her City Initiative, Gallup Safety Report 2025, European Social Survey, OECD Policy Paper No.61, UN Women – Safe Cities and Safe Public Spaces, UN Women UK – Safe Spaces Now Campaign, LSE, LogicMark National Safety Survey 2025, The Social Hub – “Room for Her” European Survey 2026, Useche et al. “Invasion of privacy or structural violence? Harassment against women in public transport environments: A systemic review”, teBraak & van Tienoven “Navigating the city: A systematic literature review on women’s perceived safety in urban public space,” CHANGE / Data-Pop Alliance “Feminist Urban Design: A Gender-Inclusive Framework for Cities”, British Transport Police Authority, Annual Report 2024–25, Borker – India transport safety research, Eurobarometer, EIGE, ΕΚΚΕ