Την 24^η Ιανουαρίου η διεθνής κοινότητα τιμά την Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης (International Day of Education) – εορτασμός που καθιερώθηκε το 2018 από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ – για να θέτει στο επίκεντρο της συλλογικής μνήμης ότι η εκπαίδευση είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και θεμέλιο για την ειρήνη, την βιώσιμη ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή παγκοσμίως.

Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης σηματοδοτεί μια κρίσιμη καμπή. Με κεντρικό θέμα “Η Δύναμη της νεολαίας στη συν-διαμόρφωση της εκπαίδευσης“, η UNESCO και ο ΟΗΕ καλούν τα κράτη να σταματήσουν να βλέπουν τους νέους ως απλούς “ωφελούμενους“ και να τους αναγνωρίσουν ως ισότιμους εταίρους στον σχεδιασμό της εκπαιδευτικής πολιτικής.

Εκπαίδευση: δικαίωμα που ακόμα δεν έχει γίνει πραγματικότητα για όλους

Παρά τη διεθνή συναίνεση ως προς τη θεμελιώδη αξία της εκπαίδευσης, τα στατιστικά στοιχεία αποκαλύπτουν ένα σημαντικό χάσμα μεταξύ οράματος και πραγματικότητας όσον αφορά την καθολική πρόσβαση:

• 250 εκατομμύρια παιδιά και έφηβοι δεν φοιτούν σήμερα στο σχολείο, στερούμενοι της πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

• 763 εκατομμύρια ενήλικες παραμένουν αναλφάβητοι, γεγονός που περιορίζει δραματικά τις ευκαιρίες τους για εργασία, κοινωνική συμμετοχή και προσωπική εξέλιξη.

• 617 εκατομμύρια μαθητές δεν επιτυγχάνουν τα ελάχιστα επίπεδα γνώσης σε ανάγνωση και μαθηματικά, παρά τη φοίτησή τους.

• Στην Υποσαχάρια Αφρική, λιγότερο από το 40% των κοριτσιών ολοκληρώνουν τη βασική εκπαίδευση, έναντι υψηλότερων ποσοστών σε άλλες περιοχές

Τα ως άνω αποκαλυπτικά στοιχεία αναδεικνύουν ένα πλέγμα ανισοτήτων που υπερβαίνει το ζήτημα της πρόσβασης στην εκπαίδευση και συνδέεται άμεσα με τη φτώχεια, τη γεωγραφική θέση και το κοινωνικό υπόβαθρο.

 Η έλλειψη σχολικών δομών, η υποχρηματοδότηση, η άνιση ανάπτυξη και η ανεπαρκής στήριξη των εκπαιδευτικών στερούν από εκατομμύρια παιδιά το δικαίωμα στη μάθηση.

Η Συμμετοχή των Νέων: Το Χάσμα μεταξύ Ρητορικής και Πράξης

Οι νέοι κάτω των 30 ετών αντιπροσωπεύουν πάνω από το 50% του  παγκόσμιου πληθυσμού. Αποτελούν κινητήρια δύναμη για τη βιώσιμη ανάπτυξη, την καινοτομία και τον κοινωνικό μετασχηματισμό.

Ωστόσο, η έκθεση της UNESCO “GEM Youth Report 2026” αποτυπώνει μια σκληρή πραγματικότητα σχετικά με το πώς ακούγεται σήμερα η φωνή των μαθητών και των φοιτητών:

• Μόνο 1 στα 3 κράτη διαθέτει επίσημους θεσμικούς φορείς – όπως μαθητικά συμβούλια ή εθνικά συμβούλια νεολαίας – για τη συμμετοχή των νέων στη χάραξη εκπαιδευτικών πολιτικών.

• Το 75% των χωρών δηλώνει ότι διεξάγει “διαβουλεύσεις”, οι οποίες όμως συχνά παραμένουν τυπικές και δεν έχουν ουσιαστικό αντίκρισμα.

• Μόλις το 20% των οργανώσεων νεολαίας αισθάνεται ότι οι κυβερνήσεις τις αντιμετωπίζουν ως πραγματικούς συνεργάτες.

• Παρά το γεγονός ότι το 57% των οργανώσεων συμμετείχαν σε διαδικασίες σχεδιασμού πολιτικών, μόνο το 35% είδε τις προτάσεις του να ενσωματώνονται πραγματικά στις τελικές αποφάσεις.

Τα στοιχεία αυτά υπογραμμίζουν το διαρκές χάσμα μεταξύ της ρητορικής υπέρ της συμμετοχής των νέων και της πραγματικής δυνατότητάς τους να επηρεάζουν τις εκπαιδευτικές πολιτικές.

Προτεραιότητες της Νέας Γενιάς

Οι διαβουλεύσεις της UNESCO με την νέα γενιά πολιτών αναδεικνύουν τι ζητούν οι νέοι σε όλο τον κόσμο για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της σύγχρονης εποχής:

• Κλιματική Εκπαίδευση: Ενσωμάτωση της βιωσιμότητας σε όλα τα επίπεδα σπουδών, ώστε οι μαθητές να γίνουν ενεργοί πολίτες για το περιβάλλον.

• Ψηφιακές Δεξιότητες: Πρόσβαση σε τεχνολογία, προγραμματισμό και κωδικοποίηση, με ιδιαίτερη στήριξη για τις περιθωριοποιημένες ομάδες.

• Ψυχική Υγεία: Ενίσχυση της υποστήριξης και εκπαίδευσης για την ψυχική ευημερία μέσα στις σχολικές κοινότητες.

Το Ψηφιακό Χάσμα: Η Νέα Πρόκληση

Η πανδημία ανέδειξε με δραματικό τρόπο μια σύγχρονη μορφή ανισότητας: το ψηφιακό χάσμα. Εκατομμύρια μαθητές αποκλείστηκαν από την εξ αποστάσεως εκπαίδευση λόγω έλλειψης εξοπλισμού ή πρόσβασης στο διαδίκτυο.

Εν έτη 2026, η άνιση ψηφιακή πρόσβαση εξακολουθεί να είναι παρούσα περιορίζοντας τις μαθησιακές ευκαιρίες και ενισχύει τις ήδη υπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες.

Η Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης υπενθυμίζει ότι η ποιοτική εκπαίδευση του 21ου αιώνα δεν περιορίζεται μόνο σε σχολικά κτίρια· περιλαμβάνει την ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων, την καλλιέργεια κριτικής σκέψης και την ισότιμη πρόσβαση στη γνώση.

Εκπαίδευση, ισότητα και βιωσιμότητα

Η Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης εντάσσεται στο πλαίσιο της 2030 Ατζέντας για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, όπου ο Στόχος 4 επιδιώκει να “εξασφαλίσει περιεκτική και ισότιμη ποιοτική εκπαίδευση και να προωθήσει ευκαιρίες δια βίου μάθησης για όλους” μέχρι το 2030.

Αυτός ο στόχος συνδέει την εκπαίδευση με μια σειρά από άλλες βασικές προτεραιότητες – όπως την ισότητα των φύλων, την κατάργηση της φτώχειας, την καινοτομία, την ειρήνη και την οικονομική ανάπτυξη – υπογραμμίζοντας ότι μια κοινωνία δεν μπορεί να προοδεύσει χωρίς να διασφαλίσει την πρόσβαση στην εκπαίδευση για όλους.

Προκλήσεις και Δρόμος προς τα Εμπρός

Τα στοιχεία δείχνουν ότι, παρότι η εκπαίδευση αναγνωρίζεται διεθνώς ως θεμελιώδες δικαίωμα, πολλά παιδιά και ενήλικες εξακολουθούν να αποκλείονται από αυτό:

• Η πρόσβαση στην εκπαίδευση παραμένει άνιση, με περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος να καταγράφουν πολύ χαμηλότερα ποσοστά ολοκλήρωσης σπουδών.

• Μετανάστες, πρόσφυγες και παιδιά που ζουν σε συνθήκες κρίσης αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερα εμπόδια από άλλες ομάδες.

Η αλλαγή αυτού του τοπίου απαιτεί συνεχή πολιτική δέσμευση, σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές και εκπαίδευση εκπαιδευτικών, καθώς και καινοτόμες προσεγγίσεις που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της σύγχρονης εποχής.

Ένα συλλογικό στοίχημα

Η Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης είναι μια υπενθύμιση ότι η εκπαίδευση δεν είναι μόνο μια δομή σχολείων και πανεπιστημίων· είναι βασικό ανθρώπινο δικαίωμα, κινητήρια δύναμη προσωπικής και κοινωνικής αλλαγής και ακρογωνιαίος λίθος για ένα δίκαιο και βιώσιμο μέλλον.

Είναι μια πρόσκληση για συλλογική δράση: από τα κράτη και τους θεσμούς, έως τις τοπικές κοινότητες, τους εκπαιδευτικούς και τους ίδιους τους πολίτες. Η επένδυση στην εκπαίδευση είναι επένδυση στην ειρήνη, στη δημοκρατία και στο κοινό μέλλον.

Πηγή: UNESCO, United Nations, Sustainable Development Goals