Τρεις δεκαετίες μετά την ιστορική Διακήρυξη του Πεκίνου, η αποτύπωση του κόσμου μέσα από τις ειδήσεις παραμένει ανησυχητικά μονοδιάστατη. Όπως αποκαλυπτικά αναδεικνύει η έκθεση  “Global Media Monitoring Project” για το 2025, η πρόοδος για την έμφυλη ισότητα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης έχει φτάσει σε ένα κρίσιμο τέλμα.

Η δέσμευση, που ανελήφθη με την ιστορική Διακήρυξη του Πεκίνου, για ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στα μέσα ενημέρωσης και μέσω αυτών, καθώς και για εξάλειψη των έμφυλων στερεοτύπων στον δημόσιο λόγο, δυστυχώς παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη και ταυτόχρονα σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτη.

Μια διαπίστωση που δεν τιμά τα βήματα προόδου που έχουν επιτευχθεί στον δρόμο προς την ισότητα των φύλων αλλά και τον διαρκή αγώνα για την προάσπιση και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των γυναικών. Ιδίως όταν αφορά τον χώρο των μέσων μαζικής ενημέρωσης – χώρο στον οποίο η συνταγματική αποστολή είναι η διασφάλιση της ελευθερίας της έκφρασης και η παροχή αντικειμενικής, αμερόληπτης και αξιόπιστης ενημέρωσης προς το κοινό.

Η παγκόσμια έκθεση Global Media Monitoring Project, η μεγαλύτερη και μακροβιότερη παγκόσμια έρευνα για την εκπροσώπηση των φύλων στα μέσα ενημέρωσης, η οποία αποτελεί συνέργεια του UN Women, του World Association for Christian Communication και του GMMP network, αποτυπώνει για το 2025 με σαφήνεια μια πραγματικότητα που αλλάζει αργά: οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται τόσο ως παρουσίες στις ειδήσεις όσο και ως παραγωγοί του δημοσιογραφικού περιεχομένου.

Στο πλαίσιο της έκθεσης, αναλύθηκαν περισσότερες από 30.000 ειδήσεις σε 94 χώρες του κόσμου.

Οι Γυναίκες Παραμένουν Μειοψηφία Στην Ειδησεογραφική Κάλυψη

Παρότι για ένα διάστημα καταγραφόταν αργή αλλά σταθερή βελτίωση, η πρόοδος προς την έμφυλη ισότητα στην ειδησεογραφία έχει ουσιαστικά ανακοπεί από το 2010 και έπειτα, χωρίς κανένα μέσο να πλησιάζει την ισόρροπη εκπροσώπηση.

Τριάντα χρόνια μετά τη Διακήρυξη του Πεκίνου:

• Οι γυναίκες αποτελούν μόλις το 26% των προσώπων που εμφανίζονται, ακούγονται ή αναφέρονται στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης παγκοσμίως, ενώ το ποσοστό στις ειδησεογραφικές ιστοσελίδες φτάνει το 29%

• Από το 1995 έως σήμερα, η αύξηση στην παρουσία των γυναικών στα παραδοσιακά μέσα περιορίζεται μόλις σε 9 ποσοστιαίες μονάδες, ενώ η πρόοδος στον ψηφιακό χώρο την τελευταία δεκαετία κρίνεται ιδιαίτερα συγκρατημένη

Η ψηφιακή ενημέρωση καταγράφει οριακά υψηλότερα επίπεδα εκπροσώπησης μειονοτικών ομάδων σε σύγκριση με τα παραδοσιακά μέσα, με διαφορά περίπου πέντε ποσοστιαίων μονάδων. Παρ’ όλα αυτά, η παρουσία μειονοτικών γυναικών παραμένει εξαιρετικά χαμηλή:

• μόλις 2% των πρωταγωνιστών ή συνεντευξιαζόμενων στα παραδοσιακά μέσα είναι γυναίκες από μειονότητες (έναντι 3% για τους άνδρες)

• στα ψηφιακά μέσα τα αντίστοιχα ποσοστά ανέρχονται σε 4% για τις γυναίκες και 5% για τους άνδρες.

Η παρουσία των γυναικών στην πολιτική και οικονομική ειδησεογραφία έχει ενισχυθεί αισθητά τις τελευταίες δεκαετίες, περιορίζοντας τη βαθιά ανισορροπία που χαρακτήριζε την κάλυψη το 1995, όταν οι γυναίκες αποτελούσαν μόλις το 7% των θεμάτων πολιτικής και το 10% των οικονομικών ειδήσεων.

 Στον αντίποδα, η αθλητική ενημέρωση εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους πιο ανδροκρατούμενους τομείς της ειδησεογραφίας, με τις γυναίκες να αντιπροσωπεύουν μόλις το 15% των προσώπων και των πηγών που προβάλλονται.

Θετική εξέλιξη αποτελεί η αυξημένη συμμετοχή γυναικών ως ειδικών και εμπειρογνωμόνων, ιδίως στα ψηφιακά μέσα, όπου καταγράφεται η μεγαλύτερη άνοδος τα τελευταία χρόνια. Πάρα ταύτα, στα παραδοσιακά μέσα το έμφυλο χάσμα σε ρόλους αυθεντίας – όπως ειδικοί και επίσημοι εκπρόσωποι – μειώνεται με πολύ βραδύτερο ρυθμό σε σύγκριση με ρόλους που βασίζονται στην προσωπική εμπειρία ή την κοινή γνώμη.

Αντίθετα, ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η διαπίστωση ότι οι γυναίκες εμφανίζονται συχνότερα σε θέματα κοινωνικού χαρακτήρα ή  απεικονίζονται ως θύματα, γεγονός που αναπαράγει παγιωμένες στερεοτυπικές αφηγήσεις και εικόνες.

Η μετάβαση στα ψηφιακά μέσα δεν έφερε τη ριζική τομή ως πολλοί ανέμεναν απέναντι στα πατριαρχικά πρότυπα της παραδοσιακής δημοσιογραφίας. Αντιθέτως, η ψηφιοποίηση συνέχισε να ενισχύει και να πολλαπλασιάζει ένα ειδησεογραφικό σύστημα που προτάσσει θέματα και πεδία συνδεδεμένα με την εξουσία, τομείς που εξακολουθούν να κυριαρχούνται από άνδρες.

Υπό το πρίσμα αυτό η έκθεση υπογραμμίζει ότι η πρόκληση είναι τριπλή:

• η αποδόμηση της προκατάληψης υπέρ της «σκληρής είδησης

• η συστηματική ενσωμάτωση θεμάτων που αφορούν περισσότερο τις γυναίκες

• η ενίσχυση της ορατότητας και της φωνής των γυναικών σε παραδοσιακά ανδροκρατούμενους χώρους

Γυναίκες και ρόλοι στα ΜΜΕ

Παρά τις αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών και τη σταδιακή αύξηση του αριθμού των γυναικών δημοσιογράφων, οι έμφυλες ανισότητες στα μέσα ενημέρωσης εξακολουθούν να είναι εμφανείς, τόσο μπροστά όσο και πίσω από τις κάμερες και τα μικρόφωνα.

Τα ευρήματα της έκθεσης δείχνουν για τις γυναίκες μια σύνθετη εικόνα προόδου, αλλά και επίμονων δομικών φραγμών:

• Αποτελούν το 44% των ραδιοφωνικών παρουσιαστών και το 55% των τηλεοπτικών παρουσιαστών

• Παραμένουν λιγότερο ορατές σε θέσεις αρχισυνταξίας και λήψης αποφάσεων

• Έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε «σκληρά» ρεπορτάζ (πολιτική, οικονομία, τεχνολογία)

• Εκτίθενται συχνότερα σε διαδικτυακή παρενόχληση και έμφυλη βία, ιδιαίτερα στον ψηφιακό χώρο

Η συμμετοχή των γυναικών ως ρεπόρτερ αυξήθηκε με διακυμάνσεις από το 1995 έως σήμερα:

• Άνοδος έξι ποσοστιαίων μονάδων την περίοδο 2000 – 2005

• Στασιμότητα του ποσοστού στο 37% για μια δεκαετία

• Μικρή αύξηση μεταξύ 2015 – 2020

• Πρόοδος κατά μόλις μία μονάδα τα τελευταία πέντε χρόνια

Στον τομέα της θεματολογίας καταγράφεται πρόοδος αλλά και υστέρηση:

• Αύξηση 13 μονάδων σε 25 χρόνια ως προς την κάλυψη της πολιτικής ειδησεογραφίας από τις γυναίκες (παραμένει, ωστόσο, το πεδίο με την μικρότερη εκπροσώπηση)

• Πρώτη φορά μετά από 25 χρόνια, οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα (52%) στους τομείς της επιστήμης και της υγείας.

• Στον αθλητισμό η ανισότητα είναι έντονη καθώς μόλις το 17% των ρεπόρτερ είναι γυναίκες

• Η παρουσία γυναικών ως ρεπόρτερ σε εθνικά και διεθνή θέματα έχει αυξηθεί σημαντικά σε βάθος χρόνου, κατά 18 και 16 μονάδες αντίστοιχα

Η ανισότητα δεν αφορά μόνο το ποιος μιλά στις ειδήσεις, αλλά και ποιος αποφασίζει ποια θέματα θα καλυφθούν και πώς.

Έμφυλη Βία στα ΜΜΕ: Παραμένει στο Περιθώριο της Ενημέρωσης

Παρά τη σοβαρότητα και την έκταση της έμφυλης βίας παγκοσμίως, η κάλυψή της από τα μέσα ενημέρωσης παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη και συχνά προβληματική ως προς την ποιότητα και την οπτική της.

Τα ευρήματα της έρευνας σοκαριστικά:

• Οι ειδήσεις για τη βία κατά των γυναικών αποτελούν λιγότερο από το 2% της συνολικής θεματολογίας

• Μόλις το 9% αυτών των ειδήσεων αφορά τη βία μέσω τεχνολογίας (deepfakes, παρενόχληση), παρά την εκρηκτική άνοδο του ψηφιακού εγκλήματος

Ακόμη και όταν η έμφυλη βία γίνεται αντικείμενο ειδησεογραφικής κάλυψης, κυριαρχεί η ανδρική φωνή:

• Οι άνδρες εμφανίζονται σημαντικά συχνότερα ως ειδικοί ή εκπρόσωποι θεσμών (24%), ενώ οι γυναίκες περιορίζονται στο 17% αυτών των ρόλων

• Οι γυναίκες παρουσιάζονται συχνότερα ως απλοί άνθρωποι, μέσα από προσωπικές μαρτυρίες, εμπειρίες ή εκφράσεις κοινής γνώμης (13%), σε σύγκριση με το 9% των ανδρών. Η πρακτική αυτή αναπαράγει ιεραρχίες λόγου και γνώσης, ακόμη και σε θέματα που αφορούν άμεσα τις γυναίκες

Το φύλο του/της δημοσιογράφου παίζει καθοριστικό ρόλο στο πώς πλαισιώνεται η έμφυλη βία. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι γυναίκες δημοσιογράφοι είναι πιο πιθανό να αναδεικνύουν ζητήματα ανισότητας των φύλων και να εντάσσουν την έμφυλη βία σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο, σε σύγκριση με τους άνδρες συναδέλφους τους.

Τα Έμφυλα Στερεότυπα Παραμένουν Κυρίαρχα στις Ειδήσεις

Παρά τις δεκαετίες δημόσιου διαλόγου για την ισότητα των φύλων, η ειδησεογραφία εξακολουθεί να αναπαράγει έμφυλα στερεότυπα. Το ποσοστό των ειδήσεων που αμφισβητούν ενεργά τέτοιες αντιλήψεις παραμένει χαμηλό και στάσιμο από το 2015, στο 3% – 4%, αποτυπώνοντας τη δυσκολία του δημοσιογραφικού λόγου να αποδομήσει παγιωμένες αφηγήσεις.

Τα στερεότυπα εμφανίζονται εντονότερα στην πολιτική και την οικονομία, τομείς όπου η εξουσία παραμένει κυρίως ανδρική υπόθεση. Αντίθετα, η αμφισβήτησή τους περιορίζεται σε «ασφαλέστερες» θεματικές, όπως ο πολιτισμός και τα κοινωνικά ζητήματα. Παράλληλα, μια οπτική ανθρωπίνων δικαιωμάτων απουσιάζει από τη συντριπτική πλειονότητα των ειδήσεων.

Τα ψηφιακά μέσα προσφέρουν ελαφρώς μεγαλύτερη ορατότητα στις γυναίκες ως κεντρικά πρόσωπα (15%, έναντι 10% στα παραδοσιακά μέσα), χωρίς ωστόσο να συνοδεύεται αυτό από ουσιαστική αλλαγή στο περιεχόμενο. Εξαίρεση αποτελούν οι ειδήσεις για την έμφυλη βία, όπου καταγράφεται συχνότερη αμφισβήτηση στερεοτύπων – αν και όχι σε βαθμό ικανό να μεταβάλει τις βαθιά ριζωμένες κοινωνικές νόρμες.

Η Εικόνα των Γυναικών στην Ευρώπη

Η Ευρώπη παρουσιάζει ελαφρώς καλύτερους δείκτες σε σύγκριση με τον παγκόσμιο μέσο όρο, ωστόσο:

• η ισόρροπη εκπροσώπηση παραμένει ζητούμενο

• οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται ως ειδικοί αναλυτές

• οι έμφυλες προκαταλήψεις στον τρόπο παρουσίασης επιμένουν, ιδιαίτερα σε πολιτικές ειδήσεις

Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η ποσοτική παρουσία δεν αρκεί χωρίς ποιοτική αλλαγή στον τρόπο αφήγησης

Γιατί έχει σημασία η έμφυλη ισότητα στα ΜΜΕ

Τα μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν έναν ουσιαστικό και κεντρικό ρόλο στην κοινωνία καθώς διαμορφώνουν αντιλήψεις, πρότυπα και δημόσιο διάλογο.

Υπό το πρίσμα τούτο η συστηματική υποεκπροσώπηση των γυναικών α) περιορίζει την πολυφωνία, β) ενισχύει στερεότυπα, γ) επηρεάζει τη συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια και πολιτική ζωή.

Η ισότητα στα ΜΜΕ, όπως επισημαίνει η έκθεση, αποτελεί προϋπόθεση για μια δημοκρατική και συμπεριληπτική κοινωνία. Προς τούτο καλεί:

• τα μέσα ενημέρωσης να υιοθετήσουν πολιτικές ισότητας και λογοδοσίας

• τις δημοσιογραφικές σχολές να ενσωματώσουν την έμφυλη οπτική στην εκπαίδευση

• τους θεσμούς και τις κυβερνήσεις να στηρίξουν έρευνες και πρωτοβουλίες για την ισότητα στα ΜΜΕ

Η αλλαγή απαιτεί συστηματική προσπάθεια και συλλογική ευθύνη.

Πηγή: World Association for Christian Communication