Πώς βιώνουν τα ίδια τα παιδιά τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό στην Ευρώπη; Μια νέα έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δίνει μια δυνατή και ξεκάθαρη απάντηση, καταγράφοντας τις φωνές περισσότερων από 41.000 παιδιών ηλικίας 8 έως 17 ετών από όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε.

Η μελέτη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της αξιολόγησης της εφαρμογής της European Child Guarantee και προσφέρει μια σπάνια, άμεση εικόνα της καθημερινότητας, των δυσκολιών και των ανισοτήτων που βιώνουν οι ανήλικοι σε όλη την ήπειρο.

Η παιδική οπτική της φτώχειας

Σε αντίθεση με τις περισσότερες έρευνες που στηρίζονται κυρίως σε αριθμητικά δεδομένα, η συγκεκριμένη μελέτη αποτυπώνει τη φτώχεια όπως τη βιώνουν τα ίδια τα παιδιά στην καθημερινότητά τους.

Οι μαρτυρίες τους αναδεικνύουν σημαντικά εμπόδια στην πρόσβαση σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες, όπως:

• η εκπαίδευση

• η υγειονομική φροντίδα

• η επαρκής στέγαση

• η ποιοτική και ισορροπημένη διατροφή

Η έκθεση καταδεικνύει ότι η φτώχεια δεν περιορίζεται μόνο στην οικονομική στέρηση, αλλά συνδέεται άμεσα και με το αίσθημα κοινωνικού αποκλεισμού, στερώντας από τα παιδιά τη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και την πρόσβαση σε ίσες ευκαιρίες.

Εκπαίδευση: Προκλήσεις και ανισότητες

Τα παιδιά και οι έφηβοι αναγνωρίζουν την εκπαίδευση ως καθοριστικό παράγοντα για το μέλλον τους. Ωστόσο, επισημαίνουν ότι δεν έχουν όλοι οι μαθητές ίσες ευκαιρίες να μάθουν, να συμμετέχουν στη σχολική ζωή ή να αισθάνονται ότι ανήκουν στο σχολικό περιβάλλον.

Μεταξύ των βασικών προβλημάτων που αναδεικνύουν είναι:

• Το κόστος συμμετοχής σε δραστηριότητες (σχολικές εκδρομές, εκδηλώσεις, δραστηριότητες της τάξης, απαραίτητο εξοπλισμό), το οποίο δεν επιτρέπει σε ορισμένα παιδιά να συμμετέχουν πλήρως στη σχολική ζωή με αποτέλεσμα να δημιουργεί αίσθημα ντροπής και να ενισχύει τον διαχωρισμό

• Οι άνισες συνθήκες διδασκαλίας και υποστήριξης, που μεταφράζεται σύμφωνα με τους μαθητές με τη γρήγορη εξέλιξη της διδασκαλίας η οποία έχει ως αποτέλεσμα ορισμένα παιδιά να μένουν πίσω. Οι δυσκολίες συνδέονται με παράγοντες όπως ο μεγάλος αριθμός μαθητών ανά τάξη, οι διακοπές στη ροή του μαθήματος, η περιορισμένη δυνατότητα για εξατομικευμένη υποστήριξη και η αυξημένη πίεση που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί

• Η πίεση που προκαλείται από τα απαιτητικά προγράμματα, το αυξημένο φόρτο εργασιών για το σπίτι καθώς και τα συνεχή τεστ και εξετάσεις, συνεπάγεται έλλειψη κινήτρων και αρνητική επίδραση στην ψυχική ευημερία

• Τα εμπόδια για παιδιά με αναπηρία ή περιορισμένη προσβασιμότητα, όπως καθυστερήσεις στην παροχή υποστήριξης και ασυνέπειες μεταξύ των επίσημων σχεδίων και της καθημερινής σχολικής πρακτικής και η μη κατανόηση από τους εκπαιδευτικούς των ειδικών μαθησιακών δυσκολιών, γεγονός που επηρεάζει την ορθή εφαρμογή των απαραίτητων προσαρμογών

• Τα περιστατικά εκφοβισμού και διακρίσεων στο σχολικό περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένου του ρατσισμού και του στιγματισμού λόγω ταυτότητας ή διαφορετικότητας, που δεν αντιμετωπίζονται πάντα αποτελεσματικά με συνέπεια να επηρεάζεται η παρουσία των θυμάτων στο σχολείο, η αυτοπεποίθησή τους και η διάθεσή τους να συμμετέχουν ενεργά

Παρά τις δυσκολίες, ορισμένα παιδιά περιγράφουν θετικές εμπειρίες, σημειώνοντας ότι στο δικό τους σχολείο επικρατεί ισότητα, ασφάλεια και δίκαιη μεταχείριση. Αυτό δείχνει ότι οι καλές πρακτικές συνυπάρχουν με τις προκλήσεις.

Υγειονομική περίθαλψη: Παράγοντας ανάπτυξης και ευημερίας

Τα παιδιά και οι έφηβοι περιγράφουν την υγεία ως κάτι πολύ ευρύτερο από την απουσία ασθένειας. Τη συνδέουν με τις καθημερινές συνθήκες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και την ευημερία τους, όπως η υγιεινή διατροφή, ο επαρκής ύπνος, η προσωπική υγιεινή, η σωματική άσκηση, η ασφάλεια στο σπίτι και στη γειτονιά, ένα καθαρό περιβάλλον, καθώς και η υποστήριξη της ψυχικής υγείας.

Στο πλαίσιο των διαβουλεύσεων, τα παιδιά εξέφρασαν συχνά την άποψη ότι η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας δεν είναι ισότιμη για όλους. Ιδιαίτερα εμπόδια εντοπίζονται σε οικογένειες που αντιμετωπίζουν μεγάλους χρόνους αναμονής, δυσκολίες μετακίνησης ή οικονομικά βάρη για υπηρεσίες όπως η οδοντιατρική φροντίδα, οι εξειδικευμένες θεραπείες και η ψυχολογική υποστήριξη.

Παράλληλα, επεσήμαναν ότι η ενημέρωση σχετικά με θέματα υγείας και τους τρόπους πρόσβασης στις υπηρεσίες δεν είναι πάντα σαφής ή συνεκτική, ενώ η υποστήριξη εντός των σχολείων – όπως η παρουσία σχολικών νοσηλευτών και συμβούλων – παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις.

Στέγαση: Θεμελιώδες Δικαίωμα Για Όλους

Τα παιδιά περιγράφουν τη στέγαση ως βασική προϋπόθεση για την ασφάλεια, την αξιοπρέπεια και την ευημερία τους. Μια κατάλληλη κατοικία, όπως αναφέρουν, είναι ζεστή, καθαρή, με επαρκή χώρο για ξεκούραση και μελέτη, λειτουργικές υποδομές και σεβασμό στην ιδιωτικότητα. Τονίζουν ότι η αξιοπρεπής στέγαση δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά θεμελιώδες δικαίωμα.

Παρότι η πλειονότητα θεωρεί ότι πολλά παιδιά ζουν σε σταθερά σπίτια, επισημαίνονται σημαντικές ανισότητες που συνδέονται με τη φτώχεια, το εισόδημα, την ανεργία και τις διακρίσεις. Προβλήματα όπως ο συνωστισμός, η έλλειψη προσωπικού χώρου και οι κακές συνθήκες κατοικίας επηρεάζουν τη μελέτη, την υγεία και την καθημερινότητα, ενώ συχνά δημιουργούν αισθήματα ντροπής και κοινωνικού αποκλεισμού.

Τα παιδιά συνδέουν επίσης τη στέγαση με τη δυνατότητα συμμετοχής στην κοινωνική ζωή, αλλά και με την ασφάλεια τόσο μέσα στο σπίτι όσο και στη γειτονιά. Ως βασικές προτεραιότητες αναδεικνύουν τη μείωση του κόστους στέγασης, τη βελτίωση των συνθηκών κατοικίας, την ενίσχυση της υποστήριξης προς τις οικογένειες και τη μεγαλύτερη συμμετοχή των ίδιων στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους.

Σχολικό γεύμα και υγιεινή διατροφή: Δεν είναι σταθερά η ποιότητα για όλους

Τα παιδιά και οι νέοι αναγνωρίζουν την καθημερινή πρόσβαση σε υγιεινή τροφή ως βασική προϋπόθεση για την υγεία, την ευημερία και τη μαθησιακή τους απόδοση. Ωστόσο, επισημαίνουν ότι δεν έχουν όλα τα παιδιά τη δυνατότητα να εξασφαλίζουν σταθερά μια ποιοτική διατροφή.

Οι ανισότητες αυτές συνδέονται, όπως αναφέρουν, με το οικονομικό κόστος στο σπίτι, την τιμή και την ποιότητα των τροφίμων στα σχολεία, αλλά και την ευκολία πρόσβασης σε φθηνότερες και λιγότερο υγιεινές επιλογές.

Τα ίδια τα παιδιά προτείνουν πρακτικές λύσεις, όπως η ενίσχυση της εκπαίδευσης σε θέματα διατροφής, η μείωση του κόστους των υγιεινών επιλογών, η βελτίωση της ποιότητας και της ποικιλίας των σχολικών γευμάτων, καθώς και η διασφάλιση της παροχής στήριξης και εκτός σχολικής περιόδου.

Κάθε παιδί και έφηβος αξίζει να ανήκει

Τα παιδιά και οι έφηβοι περιγράφουν διαφορετικές εμπειρίες ως προς την ένταξη. Ορισμένοι θεωρούν ότι, στην καθημερινότητά τους, τα παιδιά αντιμετωπίζονται ισότιμα και έχουν παρόμοιες ευκαιρίες, με λίγες μόνο εξαιρέσεις αδικίας.

Ωστόσο, πολλοί επισημαίνουν ότι τα ίσα δικαιώματα δεν συνεπάγονται πάντα ίσες ευκαιρίες, καθώς η ανισότητα γίνεται αισθητή στην πράξη μέσα από τη φτώχεια, τα οικονομικά εμπόδια, τις διακρίσεις, τον ρατσισμό, το στίγμα και τη διαφορετική μεταχείριση από ενήλικες και συνομηλίκους.

Στις διαβουλεύσεις, τα παιδιά συνδέουν την ένταξη με τρία βασικά κριτήρια: την κάλυψη των βασικών αναγκών, το αίσθημα ασφάλειας και σεβασμού, και τη δυνατότητα να ακούγεται η γνώμη τους σε αποφάσεις που τα αφορούν.

Παράλληλα, αναδεικνύονται διαφοροποιήσεις ανάλογα με την ηλικία: τα μικρότερα παιδιά εστιάζουν περισσότερο σε ζητήματα καθημερινότητας, όπως οι οικογενειακές αλλαγές, η φτώχεια ή οι συγκρούσεις, ενώ οι έφηβοι δίνουν μεγαλύτερη έμφαση σε θέματα ψυχικής υγείας, εκφοβισμού και κοινωνικού αποκλεισμού.

Κύριες προτάσεις των παιδιών από τις διαβουλεύσεις

Από τις διαβουλεύσεις με παιδιά και εφήβους προκύπτουν σαφείς προτεραιότητες για βελτίωση της πρόσβασης σε βασικές υπηρεσίες και τη στήριξη της ένταξης:

• Προσιτή πρόσβαση στην πράξη. Τα παιδιά ζητούν μείωση κόστους ώστε η συμμετοχή στο σχολείο, στην υγειονομική περίθαλψη, στη στέγαση και στη διατροφή να μην εξαρτάται από το οικογενειακό εισόδημα. Προτείνουν κάλυψη ή επιδότηση σχολικών δραστηριοτήτων, μείωση των εξόδων υγειονομικής περίθαλψης, στήριξη ενοικίου και λογαριασμών και επέκταση δωρεάν ή οικονομικά προσιτών σχολικών γευμάτων.

• Ταχύτερη και πιο αποτελεσματική πρόσβαση σε υπηρεσίες. Υπογραμμίζεται η ανάγκη για γρήγορη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, ψυχικής υγείας, μαθησιακής υποστήριξης και στέγασης, ιδιαίτερα για παιδιά που χρειάζονται επιπλέον βοήθεια. Οι καθυστερήσεις και οι χρόνοι αναμονής ενισχύουν την ανισότητα.

• Ασφάλεια, αξιοπρέπεια και σεβασμός. Τα παιδιά ζητούν αυστηρότερη δράση κατά του εκφοβισμού, των διακρίσεων και των επισφαλών συνθηκών σε σχολεία, υπηρεσίες υγείας, σπίτια και γειτονιές. Τονίζουν τη σημασία της σεβαστής αντιμετώπισης, της προστασίας της ιδιωτικότητας και της αποφυγής στοχοποίησης κατά την παροχή υποστήριξης.

• Ενίσχυση υποστήριξης για παιδιά με μεγαλύτερα εμπόδια. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην πρακτική, συνεπή υποστήριξη για παιδιά με αναπηρία, παιδιά που ζουν στη φτώχεια, παιδιά από μειονότητες, μετανάστες και νέους που αφήνουν την φροντίδα. Η υποστήριξη πρέπει να λειτουργεί στην καθημερινή πράξη, όχι μόνο θεωρητικά.

• Σχολείο ως βασικός κόμβος υποστήριξης και πρόληψης. Τα σχολεία θεωρούνται σημαντικοί χώροι για μάθηση, πρόληψη, στήριξη υγείας, πρόσβαση σε υγιεινή διατροφή και επαφή με αξιόπιστους ενηλίκους, εφόσον οι υπηρεσίες όπως συμβουλευτική, σχολικοί νοσηλευτές και μαθησιακή υποστήριξη είναι διαθέσιμες και σταθερές.

• Ακρόαση και ουσιαστική συμμετοχή των παιδιών. Τα παιδιά ζητούν να ακούγεται η γνώμη τους στις αποφάσεις που τα αφορούν, σε σχολεία, κοινότητες και υπηρεσίες. Η συμμετοχή πρέπει να είναι ουσιαστική, περιεκτική και να οδηγεί σε ορατές αλλαγές, όχι μόνο σε συμβουλευτικό επίπεδο χωρίς συνέχεια.

Το στοίχημα της επόμενης μέρας

Η νέα έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στέλνει ένα ξεκάθαρο μήνυμα: η καταπολέμηση της παιδικής φτώχειας απαιτεί συντονισμένη, πολυεπίπεδη δράση.

Κεντρικές προτεραιότητες που αναδεικνύονται είναι:

• επενδύσεις στην εκπαίδευση και τις κοινωνικές υπηρεσίες

• ενίσχυση της κοινωνικής προστασίας

• στοχευμένες πολιτικές για τις πιο ευάλωτες ομάδες

• ουσιαστική συμμετοχή των παιδιών στις αποφάσεις που τα αφορούν

Η αντιμετώπιση της παιδικής φτώχειας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη δημιουργία πιο δίκαιων και ανθεκτικών κοινωνιών στην Ευρώπη.

Συμπερασματικά

Η παιδική φτώχεια στην Ευρώπη δεν είναι αόρατη, απλώς παραμένει συχνά υποεκτιμημένη. Πίσω από τα στατιστικά κρύβονται φωνές που ζητούν ισότητα, ευκαιρίες και αξιοπρέπεια.

Η πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι μόνο να μειώσει τα ποσοστά φτώχειας, αλλά να διασφαλίσει ότι κάθε παιδί θα έχει πραγματικά τη δυνατότητα να αναπτύξει το πλήρες δυναμικό του.

Πηγή: European Commission