Στον κόσμο του διαδικτύου όπου μια ανεπιβεβαίωτη φήμη μπορεί να φτάσει σε εκατομμύρια χρήστες μέσα σε δευτερόλεπτα, οι θεωρίες συνωμοσίας βρίσκουν πιο πρόσφορο έδαφος από πότε για να διεισδύσουν και να δημιουργήσουν μια απρόβλεπτη και πολύ περισσότερο επικίνδυνη πραγματικότητα.

Η νέα μελέτη της Ομάδας Ανάλυσης και Έρευνας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Analysis and Research Team of Council of E.E) με τίτλο “Weaponised suspicion. How conspiracy theories fuel modern disinformation”, αναδεικνύει ότι οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αποτελούν πια μόνο περιθωριακές απόψεις, αλλά στρατηγικά εργαλεία που αξιοποιούνται για την αποσταθεροποίηση της δημοκρατίας.

Ένα φαινόμενο, το οποίο οι ερευνητές περιγράφουν ως “οπλοποιημένη καχυποψία”. Ο όρος αποτυπώνει τη συστηματική καλλιέργεια δυσπιστίας απέναντι σε θεσμούς, επιστήμη και μέσα ενημέρωσης, μια διαδικασία που δεν είναι τυχαία, αλλά σε πολλές περιπτώσεις οργανωμένη και στρατηγικά κατευθυνόμενη. Με πραγματικές επιπτώσεις στην πολιτική, την κοινωνία και τη δημόσια ασφάλεια.

Πλαίσιο και εξέλιξη των θεωριών συνωμοσίας

Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αναδύθηκαν ως απότοκος των συνεπειών της ψηφιακής εποχής. Υφίστανται εδώ και αιώνες έχοντας επηρεάσει τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις από την αρχαία Ρώμη έως τον Ψυχρό Πόλεμο.

Αν και οι μορφές και τα πεδία αναφοράς τους έχουν αλλάξει, ο πυρήνας τους παραμένει σταθερός: αφηγήσεις που αποδίδουν σημαντικά γεγονότα σε μυστικές, κακόβουλες ενέργειες ισχυρών παραγόντων που δρουν στο παρασκήνιο.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι θεωρίες συνωμοσίας βασίζονται στην ιδέα της κρυφής χειραγώγησης και αποτελούν ένα διακριτό υποσύνολο της παραπληροφόρησης. Παράγουν ερμηνευτικά σχήματα που εξηγούν τον κόσμο μέσα από “κρυφές ατζέντες”, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο τα γεγονότα γίνονται αντιληπτά και διαδίδονται.

Σήμερα, όπως αποκαλύπτει η μελέτη, αυτό που τις καθιστά ιδιαίτερα επικίνδυνες δεν είναι η αύξηση της δημοτικότητάς τους (δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία) αλλά η μετατροπή τους σε ισχυρό εργαλείο μέσα στο ευρύτερο οικοσύστημα παραπληροφόρησης. Τα social media, το περιεχόμενο που παράγεται από AI και η αλγοριθμική ενίσχυση τις κάνουν ευκολότερες να παραχθούν, πιο ελκυστικές να καταναλωθούν και σημαντικά πιο εύκολες να διαδοθούν.

Έτσι, καλλιεργείται μια νέα νοοτροπία με βασικό χαρακτηριστικό την απόρριψη της επίσημης πληροφόρησης και την εδραίωση της πεποίθησης ότι “τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται”. Ως εκ τούτου η αμφισβήτηση – φυσικό στοιχείο της δημόσιας συζήτησης – μετατρέπεται σε γενικευμένη δυσπιστία απέναντι σε κάθε πηγή πληροφόρησης.

Γιατί τις πιστεύουμε: η ψυχολογία της συνωμοσίας

Ποιοι είναι οι παράγοντες που καθοδηγούν τους ανθρώπους να εμπιστεύονται τις θεωρίες συνωμοσίας? Όπως σημειώνει η μελέτη δεν αποτελούν ένδειξη αφέλειας, αλλά αντίθετα αντανακλούν βασικές ανθρώπινες ανάγκες.

Η πίστη – άκριτη πολλές φορές – στις θεωρίες συνωμοσίας συνδέεται κατά κύριο λόγο με τρεις ψυχολογικούς παράγοντες: την ανάγκη για βεβαιότητα, την αίσθηση ελέγχου και την ανάγκη του “ανήκειν”.

Σε περιόδους κρίσης ή αβεβαιότητας, ο ανθρώπινος νους τείνει να προτιμά μια συνεκτική – ακόμα και εάν είναι λανθασμένη – εξήγηση αντί για την πολυπλοκότητα ή το χάος.

Η ιδέα ότι “κάποιος κινεί τα νήματα” δύναται να λειτουργεί καθησυχαστικά, ακόμη και όταν αυτός παρουσιάζεται ως απειλητικός, καθώς μειώνει το αίσθημα αδυναμίας απέναντι σε απρόβλεπτες εξελίξεις.

Εξαιρετικά σημαντική είναι και η κοινωνική διάσταση: οι θεωρίες συνωμοσίας ενισχύουν την εσωτερική συνοχή μιας ομάδας και διαμορφώνουν διαχωριστικές γραμμές με τους “εκτός”. Παράλληλα, προσφέρουν στους πιστούς τους την αίσθηση ότι έχουν πρόσβαση σε “κρυφή γνώση”, γεγονός που ενισχύει την ταυτότητα και την αφοσίωσή τους.

Ποιοι είναι πιο ευάλωτοι στις θεωρίες συνωμοσίας

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα – και βασικά – ευρήματα της μελέτης αφορά το ποιοι είναι πιο επιρρεπείς στη συνωμοσιολογική σκέψη. Τα δημογραφικά χαρακτηριστικά, όπως η ηλικία, το φύλο ή το επίπεδο εκπαίδευσης, δεν φαίνεται να λειτουργούν από μόνα τους ως καθοριστικοί παράγοντες.

Πιο κρίσιμοι παράγοντες αναδεικνύονται η αίσθηση σχετικής αποστέρησης, η απώλεια κοινωνικής θέσης και το αίσθημα πολιτικής περιθωριοποίησης. Δηλαδή, τα υποκειμενικά συναισθήματα μειονεκτικότητας – ακόμη και όταν αυτά δεν συνδέονται με πραγματική οικονομική δυσκολία – δύνανται να επηρεάσουν εξίσου έντονα τη στάση απέναντι σε θεωρίες συνωμοσίας.

Παράλληλα, αν και η συνωμοσιολογική σκέψη τείνει να μειώνεται όσο αυξάνεται το επίπεδο εκπαίδευσης, δεν εξαφανίζεται πλήρως. Μπορεί να επιμένει ακόμη και σε κοινωνικά ή οικονομικά προνομιούχες ομάδες, όπου ρόλο φαίνεται να διαδραματίζουν περισσότερο η πολιτική ταυτότητα και οι ιδεολογικές προκαταλήψεις παρά η γνώση αυτή καθαυτή.

Το περιβάλλον που τροφοδοτεί τις θεωρίες συνωμοσίας

Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αναδύονται ως αυτόφωτο φαινόμενο. Αναπτύσσονται και ενισχύονται μέσα σε ένα ευρύτερο πολιτικό, ψηφιακό και κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο τις κάνει πιο εύκολα διαδεδομένες.

Τέσσερις βασικοί παράγοντες διακρίνονται ως προς τούτο:

• Το πολιτικό περιβάλλον

Ο λαϊκισμός συχνά λειτουργεί ως “συνοδοιπόρος” των θεωριών συνωμοσίας. Η καλλιεργούμενη λογική του “λαού απέναντι στις ελίτ” σε συνδυασμό με την έντονη συναισθηματική ρητορική ευνοούν την καχυποψία και τη στοχοποίηση αντιπάλων, ιδιαίτερα σε προεκλογικές περιόδους όπου η πόλωση εντείνεται.

• Το ψηφιακό οικοσύστημα

Τα social media επιταχύνουν τη διάδοση τέτοιων αφηγήσεων, καθώς το συναισθηματικά φορτισμένο και πολωτικό περιεχόμενο προωθείται περισσότερο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και η προσπάθεια διάψευσης μιας θεωρίας μπορεί να αυξήσει την προβολή της, ενώ πλατφόρμες μέσω των προτάσεων τους δύναται να οδηγούν χρήστες σε ολοένα πιο ακραίο περιεχόμενο.

• Το γεωπολιτικό πλαίσιο

Οι λεγόμενες υβριδικές απειλές αξιοποιούν την παραπληροφόρηση για να δημιουργήσουν σύγχυση και δυσπιστία. Σύμφωνα με την μελέτη, κρατικά ή παρακρατικά δίκτυα έχουν συμβάλει στη διάδοση συνωμοσιολογικών αφηγήσεων, τα οποία ακολούθως επανακυκλοφορούν μέσω διεθνών διαδικτυακών δικτύων.

• Η τεχνολογική επιτάχυνση

Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης καθιστά ολοένα και πιο δυσδιάκριτη την διαφορά ανάμεσα σε πραγματικό και κατασκευασμένο περιεχόμενο. Τα deepfakes και οι νέες μορφές ψηφιακής παραποίησης ενισχύουν την αβεβαιότητα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τροφοδοτούν την πεποίθηση ότι “τίποτα δεν είναι αληθινό”

Τα ως άνω δεδομένα καταδεικνύουν με εύγλωττο τρόπο ότι οι θεωρίες συνωμοσίας δεν ενισχύονται και τροφοδοτούνται από έναν μόνο παράγοντα, αλλά αποτελούν απότοκο της συνάντησης της πολιτικής πόλωσης, της ψηφιακής ταχύτητας, των γεωπολιτικών εντάσεων και της τεχνολογικής αβεβαιότητας.

Από το παροδικό στο συστημικό: πότε οι θεωρίες συνωμοσίας γίνονται επικίνδυνες

Κάθε θεωρία συνωμοσίας διαθέτει τον δικό της διακριτό χαρακτήρα και στοιχεία που την προσδιορίζουν. Για να κατανοήσει, ωστόσο, κανείς την επιρροή της – και κατά συνέπεια να σχεδιάσει αποτελεσματικές παρεμβάσεις – θα πρέπει να εξετάσει τρεις βασικές διαστάσεις: τη διάρκεια (από προσωρινές έως επίμονες), την έκταση (από περιθωριακές έως μαζικά διαδεδομένες) και το επίπεδο απειλής για τη δημόσια ασφάλεια (από ενοχλητικές έως βίαιες).

Η διάρκεια κάνει τη διαφορά

Ορισμένες θεωρίες συνωμοσίας έχουν σύντομο κύκλο ζωής: εμφανίζονται γρήγορα, συνδέονται με συγκεκριμένες συγκυρίες – όπως το “τέλος του κόσμου” το 2012 ή ψευδείς ειδήσεις για διασημότητες –  και εξίσου γρήγορα ξεθωριάζουν, αφήνοντας περιορισμένο αποτύπωμα.

Άλλες, όμως, δεν υποχωρούν, εξελίσσονται. Τα αντιεμβολιαστικά αφηγήματα είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: αντί να αποδυναμώνονται από τα επιστημονικά δεδομένα, ενσωματώνουν κάθε διάψευση ως “απόδειξη συγκάλυψης”. Η πανδημία της COVID-19 ενίσχυσε αυτή τη δυναμική, τροφοδοτώντας διαρκώς νέες ερμηνείες.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι θεωρίες συνωμοσίας ξεπερνούν τη φημολογία και αρχίζουν να επηρεάζουν ουσιαστικά τον δημόσιο διάλογο ακόμη και τη χάραξη πολιτικής.

Από το περιθώριο στη μαζική διάδοση

Η έκταση μιας θεωρίας συνωμοσίας καθορίζει και την επιρροή της. Ορισμένες παραμένουν περιορισμένες σε μικρές κοινότητες. Η θεωρία της επίπεδης Γης, για παράδειγμα, επιβιώνει κυρίως ως έκφραση δυσπιστίας προς την επιστήμη, χωρίς να συνδέεται ουσιαστικά με ευρύτερα κοινωνικά ή πολιτικά ζητήματα.

Άλλες, όμως, αποκτούν μαζικά χαρακτηριστικά. Το QAnon είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: όχι επειδή ο βασικός του ισχυρισμός είναι πιο πειστικός, αλλά επειδή λειτουργεί ως “αφηγηματική πλατφόρμα” που μπορεί να ενσωματώσει κάθε είδους δυσαρέσκεια, από τη φορολογία και τη μετανάστευση μέχρι τα εμβόλια και την κλιματική πολιτική.

Αυτή η ευελιξία του επέτρεψε να εξαπλωθεί διεθνώς, προσαρμοζόμενο σε τοπικά συμφραζόμενα, από τη Γερμανία και τη Γαλλία μέχρι τη Βραζιλία και την Ιαπωνία. Όταν μια θεωρία μπορεί να “μεταφράζεται” σε διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια, αποκτά πραγματική ισχύ.

Από την καχυποψία στη βία

Η πιο κρίσιμη διάσταση των θεωριών συνωμοσίας είναι το επίπεδο απειλής τους. Πολλές περιορίζονται στη διάχυση καχυποψίας, υπονομεύοντας την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, χωρίς ωστόσο να οδηγούν σε άμεση δράση.

Άλλες, όμως, ξεπερνούν αυτό το όριο και λειτουργούν ως μηχανισμοί ριζοσπαστικοποίησης. Από τη θεωρία της “Μεγάλης Αντικατάστασης”, που συνδέθηκε με τρομοκρατικές επιθέσεις, έως τους βανδαλισμούς δικτύων 5G, οι συνέπειες μπορεί να είναι άμεσες και βίαιες.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι επιπτώσεις εκδηλώνονται ως κοινωνική ένταση και αποσταθεροποίηση,  όταν αφηγήσεις στοχοποιούν ομάδες ή θεσμούς και μετατρέπονται σε καταλύτες σύγκρουσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η υπόθεση LVU στη Σουηδία που παρουσίαζε τις κοινωνικές υπηρεσίες ως μηχανισμό “απαγωγής παιδιών”, με αποτέλεσμα την πρόκληση ευρύτερων εντάσεων και βίαιων περιστατικών.

Γιατί έχει σημασία η διάκριση των θεωριών

Η κατηγοριοποίηση των θεωριών συνωμοσίας δεν αποτελεί μια θεωρητική άσκηση επί χάρτου, αλλά κρίσιμο εργαλείο κατανόησης και χάραξης πολιτικής. Δεν έχουν όλες την ίδια δυναμική, ούτε παράγουν τις ίδιες συνέπειες.

Κάποιες είναι παροδικές και σχετικά ακίνδυνες. Άλλες αποκτούν διάρκεια και πολιτική επιρροή, επηρεάζοντας τον δημόσιο διάλογο. Άλλες ξεπερνούν αυτό το όριο, συνιστώντας άμεση απειλή για τη δημόσια ασφάλεια.

Η διάκριση με βάση τη διάρκεια, τη διάδοση και το επίπεδο επικινδυνότητας επιτρέπει σε κυβερνήσεις, θεσμούς και ειδικούς να σχεδιάζουν πιο στοχευμένες παρεμβάσεις, από την ενίσχυση της ενημέρωσης και της παιδείας στα μέσα, έως την πρόληψη της ριζοσπαστικοποίησης και της βίας.

Σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία διαχέεται με πρωτοφανή ταχύτητα, η κατανόηση αυτών των διαφορών δεν είναι απλώς χρήσιμη, είναι προϋπόθεση για αποτελεσματική αντιμετώπιση.

Ποια είναι η απάντηση για την αντιμετώπιση των θεωριών συνωμοσίας?

Η μελέτη τοποθετείται με ξεκάθαρο τρόπο: δεν υπάρχει μία ενιαία λύση για το φαινόμενο των θεωριών συνωμοσίας. Η φύση τους είναι τόσο διαφοροποιημένη που καμία μεμονωμένη πολιτική ή εργαλείο δεν μπορεί να τις αντιμετωπίσει αποτελεσματικά στο σύνολό τους.

Ως εκ τούτου απαιτείται η ανάπτυξη ενός πλέγματος παρεμβάσεων σε διαφορετικούς χρόνους. Βραχυπρόθεσμα, προτεραιότητα είναι η έγκαιρη ανίχνευση αναδυόμενων αφηγήσεων και η ταχεία αντίδραση πριν αυτές κλιμακωθούν. Μακροπρόθεσμα, κρίσιμος παράγοντας είναι η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας: καλύτερη κατανόηση του πώς λειτουργεί η παραπληροφόρηση, καλλιέργεια κριτικής σκέψης και στήριξη ενός οικοσυστήματος ενημέρωσης που επιβραβεύει την ακρίβεια αντί του εντυπωσιασμού.

Προς την κατεύθυνση τούτη η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη αναπτύξει μια σειρά από εργαλεία, όπως τον Κώδικα Πρακτικής για την Παραπληροφόρηση, τον Νόμο για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) που ενισχύει τη θέση των πολιτών στο ψηφιακό περιβάλλον και θέτει σαφείς υποχρεώσεις στις πλατφόρμες για να περιορίζουν τους κινδύνους έκθεσης χρηστών αλλά  και το πλαίσιο FIMI (Foreign Information Manipulation and Interference) για την αντιμετώπιση της ξένης χειραγώγησης και παρέμβασης στην πληροφόρηση που εξελίσσεται σε ολοένα και πιο σοβαρή απειλή για την ασφάλεια και την εξωτερική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ωστόσο, η έκθεση σημειώνει ότι όταν οι θεωρίες συνωμοσίας υιοθετούνται από εγχώριους πολιτικούς δρώντες ή ενσωματώνονται σε έντονα πολωμένο δημόσιο λόγο, τα θεσμικά εργαλεία από μόνα τους δεν επαρκούν.

Η Δημοκρατία ως ζήτημα ανθεκτικότητας

Εν κατακλείδι, η μελέτη επισημαίνει ότι ο στόχος δεν είναι – και δεν δύναται να είναι – η εξάλειψη της συνωμοσιολογικής σκέψης. Σε μια ανοιχτή κοινωνία, αυτό δεν είναι ούτε ρεαλιστικό ούτε επιθυμητό. Το ζητούμενο είναι να περιοριστούν οι πιο επικίνδυνες εκφάνσεις της, όταν αυτές απειλούν τη δημόσια ασφάλεια και τη δημοκρατική λειτουργία.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. Απαιτεί συνεργασία θεσμών, κοινωνίας των πολιτών, τεχνολογικών πλατφορμών και πολιτών, με κοινό στόχο την ενίσχυση της εμπιστοσύνης και της παιδείας στον τομέα των πληροφοριών.

Σε έναν κόσμο όπου το ψέμα ταξιδεύει ταχύτερα από την αλήθεια, η κατανόηση του πώς γεννιούνται και εξαπλώνονται οι θεωρίες συνωμοσίας ξεπερνάει το επίπεδο της θεωρητικής σκέψης και κριτικής. Είναι προϋπόθεση για τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Πηγή: Council of the European Union, Analysis and Research Team (ART), European Union