Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει σημειώσει αξιόλογη πρόοδο στον τομέα της προστασίας της βιοποικιλότητας, ωστόσο η ταχύτητα υλοποίησης των προβλεπόμενων μέτρων παραμένει ανεπαρκής για την επίτευξη των στόχων έως το 2030. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της 7ης Εθνικής Έκθεσης για τη Σύμβαση για τη Βιοποικιλότητα, που έδωσε σήμερα στη δημοσιότητα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο της αποτίμησης της πορείας εφαρμογής του Παγκοσμίου Πλαισίου Kunming–Montreal.

Όπως επισημαίνεται στη νέα αξιολόγηση, τα τελευταία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενισχύσει ουσιαστικά το θεσμικό και πολιτικό της οπλοστάσιο, μέσα από πρωτοβουλίες-ορόσημα όπως ο Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης, η Στρατηγική για τη Βιοποικιλότητα έως το 2030, η δασική στρατηγική και το σχέδιο δράσης για μηδενική ρύπανση. Παράλληλα, αυξήθηκαν οι διαθέσιμοι πόροι για δράσεις προστασίας της φύσης, τόσο στο εσωτερικό της Ένωσης όσο και σε διεθνές επίπεδο.

Η έκθεση σκιαγραφεί την υφιστάμενη κατάσταση των οικοσυστημάτων στην ΕΕ και αξιολογεί την πρόοδο σε βασικούς τομείς, όπως η διαχείριση των περιοχών Natura 2000, η αποκατάσταση φυσικών οικοτόπων, η προώθηση βιώσιμων γεωργικών πρακτικών και ο περιορισμός της ρύπανσης.

Προστατευόμενες περιοχές: Η Ευρώπη πλησιάζει τον στόχο του 30%

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει έναν φιλόδοξο περιβαλλοντικό στόχο:
έως το 2030 να τεθεί υπό καθεστώς προστασίας τουλάχιστον το 30% της χερσαίας έκτασης και το 30% των θαλάσσιων περιοχών της.

Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι έχει ήδη σημειωθεί πρόοδος:

• Περίπου 26% της χερσαίας επικράτειας της ΕΕ βρίσκεται σήμερα υπό κάποιο καθεστώς προστασίας.

• Στις θαλάσσιες περιοχές, το ποσοστό ανέρχεται σε περίπου 12–13%, αν και παρατηρούνται σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών-μελών.

• Το δίκτυο Natura 2000, ο ακρογωνιαίος λίθος της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη βιοποικιλότητα, καλύπτει πάνω από 18% της χερσαίας έκτασης και σχεδόν 10% των θαλάσσιων ζωνών της Ένωσης.

Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η απλή αύξηση των εκτάσεων δεν επαρκεί. Η επίτευξη του στόχου δεν αφορά μόνο την ποσοτική διεύρυνση των προστατευόμενων περιοχών, αλλά και τη βελτίωση της ποιότητας διαχείρισής τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο ότι τουλάχιστον το 10% της συνολικής έκτασης θα πρέπει να τεθεί υπό αυστηρό καθεστώς προστασίας, με ουσιαστικά μέτρα διατήρησης και περιορισμό επιβαρυντικών δραστηριοτήτων.

Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι μόνο να φτάσουμε τον αριθμητικό στόχο του 30%, αλλά να διασφαλίσουμε ότι οι περιοχές αυτές θα λειτουργούν πραγματικά ως καταφύγια βιοποικιλότητας και φυσικής ανθεκτικότητας.

Κατάσταση οικοτόπων και ειδών: Ανησυχητικά ευρήματα

Παρά τις νομοθετικές παρεμβάσεις και τις στρατηγικές προστασίας της βιοποικιλότητας, η πραγματική εικόνα των οικοσυστημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ιδιαίτερα προβληματική.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι περίπου το 81% των προστατευόμενων οικοτόπων αξιολογούνται σήμερα σε “κακή” ή “μη ικανοποιητική” κατάσταση διατήρησης, γεγονός που υποδηλώνει σοβαρή υποβάθμιση των φυσικών οικοσυστημάτων. Αντίθετα, μόλις το 15% βρίσκεται σε “καλή” κατάσταση, ποσοστό που καταδεικνύει το μέγεθος της πρόκλησης.

Ανάλογη είναι η εικόνα και για τα προστατευόμενα είδη: περίπου το 63% καταγράφεται σε μη ικανοποιητική ή κακή κατάσταση, γεγονός που αντανακλά τη συνεχιζόμενη απώλεια φυσικών ενδιαιτημάτων, την κλιματική πίεση και τις ανθρώπινες δραστηριότητες.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εξέλιξη στους πληθυσμούς των κοινών αγροτικών πτηνών, οι οποίοι έχουν μειωθεί κατά περίπου 36% από το 1990, μια ένδειξη της έντασης που ασκεί η εκτεταμένη και εντατική γεωργία στα αγροτικά οικοσυστήματα.

Την ίδια στιγμή, η δραματική μείωση των επικονιαστών, όπως οι μέλισσες και άλλα έντομα, εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο ζήτημα. Η απώλειά τους δεν επηρεάζει μόνο τη βιοποικιλότητα, αλλά έχει άμεσες συνέπειες στην αγροτική παραγωγή, την επισιτιστική επάρκεια και τη σταθερότητα των τροφικών συστημάτων.

Η συνολική εικόνα αναδεικνύει ότι η θεσμική προστασία από μόνη της δεν αρκεί· απαιτείται ουσιαστική εφαρμογή μέτρων αποκατάστασης και διαχείρισης για να αντιστραφεί η πορεία υποβάθμισης.

Θαλάσσια οικοσυστήματα: Πρόοδος με σημαντικά ανοιχτά μέτωπα

Η εικόνα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζει μικτές τάσεις. Αν και έχουν καταγραφεί ορισμένες βελτιώσεις τα τελευταία χρόνια, οι προκλήσεις παραμένουν ουσιαστικές.

Σύμφωνα με την αξιολόγηση, μόλις το 40% περίπου των θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ θεωρείται ότι βρίσκεται σε καλή περιβαλλοντική κατάσταση, γεγονός που δείχνει ότι η πλειονότητα των θαλάσσιων περιοχών εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πιέσεις.

Η υπεραλίευση έχει περιοριστεί αισθητά σε σύγκριση με τις αρχές της δεκαετίας του 2000, χάρη σε αυστηρότερους κανονισμούς και βελτιωμένη διαχείριση των ιχθυαποθεμάτων. Ωστόσο, σε ορισμένες θαλάσσιες λεκάνες οι πιέσεις παραμένουν, υποδεικνύοντας ότι η βιώσιμη αλιεία δεν έχει ακόμη επιτευχθεί παντού.

Παράλληλα, τα θαλάσσια απορρίμματα, ιδίως τα πλαστικά, καθώς και η ρύπανση από θρεπτικά συστατικά (όπως άζωτο και φώσφορος που προέρχονται κυρίως από γεωργικές απορροές), εξακολουθούν να επιβαρύνουν τα οικοσυστήματα, επηρεάζοντας τη θαλάσσια βιοποικιλότητα και την ποιότητα των υδάτων.

Γεωργία και χρήση γης: Καθοριστικός παράγοντας πίεσης

Η γεωργία παραμένει ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν τη βιοποικιλότητα και τη φυσική ισορροπία των οικοσυστημάτων στην Ευρώπη.

Παρά τις δεσμεύσεις για πιο βιώσιμες πρακτικές, η χρήση χημικών φυτοφαρμάκων εξακολουθεί να κινείται σε υψηλά επίπεδα, ενώ ο στόχος της ΕΕ προβλέπει μείωση κατά 50% έως το 2030.

Στον τομέα της βιώσιμης γεωργίας, η βιολογική καλλιέργεια καλύπτει σήμερα περίπου 10% της γεωργικής γης στην ΕΕ. Ωστόσο, ο ευρωπαϊκός στόχος είναι φιλόδοξος: 25% έως το 2030, κάτι που προϋποθέτει ταχύτερη μετάβαση και ισχυρότερη στήριξη των παραγωγών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) καλείται να διαδραματίσει πιο ενεργό και ουσιαστικό ρόλο, ώστε οι γεωργικές ενισχύσεις να συνδεθούν στενότερα με την προστασία της φύσης, την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων και τη μείωση των περιβαλλοντικών πιέσεων.

Η ελληνική εικόνα

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις πλέον βιοποικιλόμορφες χώρες της Ευρώπης, χάρη στη γεωγραφική της θέση, την ποικιλία τοπίων και το έντονο ανάγλυφο.

Περισσότερο από 27% της χερσαίας επικράτειας έχει ενταχθεί στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000, γεγονός που κατατάσσει τη χώρα στις υψηλότερες θέσεις ως προς την έκταση προστατευόμενων περιοχών. Παράλληλα, η Ελλάδα φιλοξενεί σημαντικό αριθμό ενδημικών ειδών φυτών και ζώων, πολλά από τα οποία δεν απαντώνται πουθενά αλλού στον κόσμο.

Ωστόσο, η θεσμική προστασία δεν αρκεί από μόνη της. Οι δασικές πυρκαγιές, η άναρχη οικιστική και τουριστική ανάπτυξη, αλλά και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εντείνουν τις πιέσεις στα φυσικά οικοσυστήματα. Την ίδια στιγμή, η ουσιαστική και αποτελεσματική εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών παραμένει ένα από τα βασικά ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η χώρα τα επόμενα χρόνια.

Περιορισμένη πρόοδος στους περισσότερους στόχους

Η 7η Αξιολόγηση αναδεικνύει ένα ανησυχητικό συμπέρασμα που προκαλεί προβληματισμό. Από το σύνολο των 45 στόχων που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση,  στο πλαίσιο εναρμόνισής της με το Παγκόσμιο Πλαίσιο για τη Βιοποικιλότητα, μόνο δύο έχουν ήδη επιτευχθεί, ενώ δεκαέξι εκτιμάται ότι κινούνται εντός χρονοδιαγράμματος. Για όλους τους υπόλοιπους, ο ρυθμός προόδου θεωρείται ανεπαρκής, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο να μην επιτευχθούν έως το 2030.

Προς τούτο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει ότι το επόμενο και πλέον καθοριστικό βήμα είναι η εφαρμογή στην πράξη. Αν και έχει διαμορφωθεί ένα ολοκληρωμένο θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο, θα πρέπει να προχωρήσει με ταχύτερους ρυθμούς η υλοποίηση των προβλεπόμενων μέτρων από τα κράτη – μέλη, καθώς και στενότερος συντονισμός πολιτικών σε βασικούς τομείς, όπως η γεωργία, η ενέργεια και οι μεταφορές.

Πόροι και ανθεκτικότητα

Θετικές εξελίξεις καταγράφονται στον τομέα της χρηματοδότησης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενισχύσει τις διαθέσιμες πιστώσεις για τη βιοποικιλότητα και εξακολουθεί να αποτελεί τον μεγαλύτερο διεθνή χρηματοδότη πρωτοβουλιών για την προστασία της φύσης σε παγκόσμιο επίπεδο. Ωστόσο, οι ανάγκες παραμένουν αυξημένες, ιδίως μετά τη θέσπιση νέας νομοθεσίας για την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων και τη βελτίωση της υγείας των εδαφών.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η επένδυση στη φύση δεν συνιστά δευτερεύουσα επιλογή, αλλά βασικό πυλώνα για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της Ευρώπης απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, όπως οι πλημμύρες, οι παρατεταμένες ξηρασίες και οι πιέσεις στην επισιτιστική ασφάλεια.

Το κρίσιμο ορόσημο του 2030

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η περίοδος 2026 – 2030 θα αποτελέσει καθοριστική καμπή για τη βιοποικιλότητα στην Ευρώπη. Χωρίς επιτάχυνση των παρεμβάσεων οι στόχοι για την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων, η μείωση της ρύπανσης και η αναστροφή της απώλειας βιοποικιλότητας διατρέχουν σοβαρό κίνδυνο να μην επιτευχθούν εντός των προβλεπόμενων χρονοδιαγραμμάτων.

Προκειμένου η Ευρώπη να μην βρεθεί ενώπιον μιας δυσάρεστης πραγματικότητας κρίνεται ως κομβικής σημασίας η πλήρης και συνεπή εφαρμογή της Νομοθεσίας για την Αποκατάσταση της Φύσης, καθώς και η κινητοποίηση τόσο δημόσιων όσο και ιδιωτικών επενδύσεων που θα στηρίξουν έργα προστασίας και αποκατάστασης.

Συμπερασματικά

Τα ευρήματα της πρόσφατης αξιολόγησης αποτυπώνουν μια διττή πραγματικότητα: σε θεσμικό και ποσοτικό επίπεδο, η Ευρώπη έχει σημειώσει πρόοδο· παραταύτα, η οικολογική κατάσταση των οικοσυστημάτων παραμένει εύθραυστη.

Με περίπου τέσσερις στους πέντε οικοτόπους να καταγράφονται σε μη ικανοποιητική κατάσταση, η ανάγκη για ουσιαστική και ταχύτερη δράση δεν αποτελεί πλέον επιλογή, αλλά επιτακτική προτεραιότητα.

Η διατήρηση της βιοποικιλότητας δεν είναι μόνο περιβαλλοντική υποχρέωση. Αποτελεί θεμέλιο για τη δημόσια υγεία, την οικονομική ανθεκτικότητα, την επισιτιστική ασφάλεια και τη βιώσιμη ανάπτυξη των επόμενων γενεών.

Πηγή: European Commission