Μια ήπειρος με λαμπρό παρόν και ανεκτίμητες δυνατότητες για το μέλλον. Η Ευρώπη κάθε άλλο παρά υστερεί σε ιδέες, τεχνογνωσία και καινοτομία. Αυτό που συχνά απουσιάζει είναι η ικανότητα να μετατρέψει αυτά τα πλεονεκτήματα σε ισχυρές επιχειρηματικές επιτυχίες σε παγκόσμιο επίπεδο. Στον πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα που εξακολουθεί να υποτιμά την πραγματική αξία των άυλων περιουσιακών στοιχείων, και κυρίως της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Αυτό αναδεικνύει η νέα μελέτη του Γραφείου Πνευματικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO), με τίτλο “IP–backed finance in Europe: state of play and future perspectives”, η οποία φωτίζει τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις όταν επιχειρούν να αξιοποιήσουν πατέντες, εμπορικά σήματα και πνευματικά δικαιώματα ως μέσο πρόσβασης σε χρηματοδότηση, αποκαλύπτοντας ένα κρίσιμο κενό ανάμεσα στην καινοτομία και την αγορά.

Η πρωτοποριακή αυτή μελέτη αποτυπώνει με σαφήνεια μια βασική παραδοξότητα: ενώ οι επιχειρήσεις που βασίζονται στην πνευματική ιδιοκτησία αποτελούν τη “ραχοκοκαλιά” της ευρωπαϊκής οικονομίας, εντούτοις δυσκολεύονται να αξιοποιήσουν τα ίδια περιουσιακά στοιχεία τους για να εξασφαλίσουν κεφάλαια.

Εν τέλει, η περιορισμένη στήριξη προς επιχειρήσεις με ισχυρή πνευματική ιδιοκτησία λειτουργεί ως τροχοπέδη για την αύξηση της παραγωγικότητας, την οικονομική δυναμική και τη συνολική ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Το χάσμα παραγωγικότητας της Ευρώπης

Την τελευταία δεκαετία, η Ευρωπαϊκή Ένωση καταγράφει μια υποτονική οικονομική ανάπτυξη και ένα ολοένα διευρυνόμενο χάσμα παραγωγικότητας σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα στοιχεία αποτυπώνουν μια σαφή επιδείνωση: η διαφορά στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ αυξήθηκε από 17% το 2002 σε περίπου 30% το 2023.

Η εξέλιξη αυτή αποδίδεται, σύμφωνα με την έκθεση Draghi (2024) για την ανταγωνιστικότητα, κυρίως στη χαμηλή παραγωγικότητα, η οποία εκτιμάται ότι εξηγεί περίπου το 70% της συνολικής απόκλισης στο κατά κεφαλήν εισόδημα, αναδεικνύοντάς την ως βασικό παράγοντα της αποδυνάμωσης της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας.

Ωστόσο, το πρόβλημα για την ανάπτυξη δεν εντοπίζεται στην παραγωγή ιδεών ή στην επιχειρηματική πρωτοβουλία. Αντιθέτως, την περίοδο 2016 – 2025 η Ευρώπη κατέγραψε υψηλότερο αριθμό νέων ιδρυτών επιχειρήσεων σε σύγκριση με τις ΗΠΑ.

Το κρίσιμο εμπόδιο εμφανίζεται στο επόμενο στάδιο, κατά το οποίο πολλές από τις επιχειρήσεις αυτές συναντούν δυσκολίες ώστε να αναπτυχθούν και να κλιμακώσουν τη δραστηριότητά τους, περιορίζοντας έτσι τη συνολική οικονομική απόδοση της καινοτομίας.

Το χρηματοδοτικό χάσμα των ΜμΕ: 365 δις. ευρώ ετησίως

Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση έρχονται αντιμέτωπες με ένα σημαντικό κενό πρόσβασης  σε χρηματοδότηση, το οποίο εκτιμάται σε περίπου 365 δισ. ευρώ ετησίως. Υπό το πρίσμα τούτο, η δυνητική αγορά που θα μπορούσε να καλυφθεί μέσω χρηματοδότησης με βάση την πνευματική ιδιοκτησία υπολογίζεται συντηρητικά μεταξύ 70 και 150 δισ. ευρώ τον χρόνο.

Η έκθεση υπογραμμίζει μάλιστα ότι, εφόσον αναπτυχθούν οι κατάλληλοι μηχανισμοί αξιολόγησης, διαφάνειας και επιμερισμού κινδύνου, οι ροές χρηματοδότησης που αξιοποιούν άυλα περιουσιακά στοιχεία θα μπορούσαν ρεαλιστικά να κινητοποιήσουν επιπλέον 30 έως 120 δισ. ευρώ ετησίως.

Σε βάθος δεκαετίας, η συνολική δυνητική κινητοποίηση κεφαλαίων εκτιμάται μεταξύ 150 και 580 δισ. ευρώ, με τον αντίστοιχο σωρευτικό αντίκτυπο στο ΑΕΠ της ΕΕ να υπολογίζεται από 70 έως 750 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου 0,4% έως 4,2% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ.

Η σημασία των άυλων περιουσιακών στοιχείων στην ευρωπαϊκή οικονομία

Οι κλάδοι που βασίζονται σε πνευματική ιδιοκτησία αποτελούν θεμελιώδη πυλώνα της οικονομίας της ΕΕ, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 48% του ΑΕΠ και το 31% της συνολικής απασχόλησης. Παρά, ωστόσο, το ειδικό βάρος που φέρουν, το ευρωπαϊκό χρηματοπιστωτικό σύστημα εξακολουθεί να δυσκολεύεται να κατευθύνει αποτελεσματικά τις σημαντικές αποταμιεύσεις των νοικοκυριών προς επενδύσεις υψηλότερου ρίσκου και υψηλότερης απόδοσης, όπως η καινοτομία και η τεχνολογική ανάπτυξη.

Υπό το πρίσμα της σύνθετης αυτής πραγματικότητας, ο Εκτελεστικός Διευθυντής του EUIPO, João Negrão, υπογραμμίζει ότι πολλές υποσχόμενες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις επιλέγουν τελικά να μετακινηθούν εκτός Ευρώπης, όχι λόγω έλλειψης ταλέντου ή καινοτόμων ιδεών, αλλά επειδή το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν αποδίδει την πραγματική αξία που έχουν τα άυλα περιουσιακά τους στοιχεία κατά την αξιολόγηση της πιστοληπτικής τους ικανότητας και της πρόσβασής τους σε κεφάλαια ανάπτυξης.

Το πρόβλημα των κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η διαπίστωση ότι η διαφορά της Ευρώπης με τις ΗΠΑ ως προς την αγορά κεφαλαίων στα κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου (venture capital) είναι εξαιρετικά έντονη. Μεταξύ 2021 και 2024, οι Ηνωμένες Πολιτείες συγκέντρωσαν περισσότερα από 621 δισεκατομμύρια ευρώ, ήτοι πάνω από πέντε φορές το σύνολο των 122,1 δισεκατομμυρίων ευρώ που καταγράφηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 κρατών – μελών.

Η υστέρηση αυτή έχει ήδη απτές επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή καινοτομία. Σύμφωνα με την έκθεση Draghi, περίπου το 30% των εταιρειών – “μονόκερων” που ιδρύθηκαν στην ΕΕ μεταξύ 2008 και 2021 μετεγκαταστάθιηκαν στο εξωτερικό αναζητώντας ευνοϊκότερες συνθήκες χρηματοδότησης και ανάπτυξης.

Γιατί η πνευματική ιδιοκτησία δεν αξιοποιείται ως εγγύηση χρηματοδότησης;

Η μελέτη καταγράφει τρία βασικά σύνολα προβλημάτων που δημιουργούν προσκόμματα ως προς την χρήση των άυλων περιουσιακών στοιχείων, και ιδιαίτερα της πνευματικής ιδιοκτησίας, ως μορφή εγγύησης χρηματοδότησης:

• Χαρακτηριστικά της πνευματικής ιδιοκτησίας

Τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας είναι δύσκολο να αποτιμηθούν με ακρίβεια. Η αξία τους εξαρτάται συχνά από συμπληρωματικά περιουσιακά στοιχεία ή επιχειρηματικά μοντέλα που δεν μεταβιβάζονται εύκολα, ενώ η έλλειψη συγκρίσιμων συναλλαγών και η υψηλή μοναδικότητα κάθε περιουσιακού στοιχείου εντείνουν την αβεβαιότητα για τους δανειστές

• Κατακερματισμένο θεσμικό και ρυθμιστικό πλαίσιο

– Οι αγορές για άυλα περιουσιακά στοιχεία είναι αδύναμες, οι δευτερογενείς συναλλαγές είναι περιορισμένες, ενώ τα λογιστικά πρότυπα δεν επιτρέπουν την πλήρη αναγνώριση των εσωτερικά παραγόμενων άυλων στοιχείων

– Οι κανόνες για τα εμπράγματα δικαιώματα επί πνευματικής ιδιοκτησίας διαφέρουν μεταξύ κρατών μελών, δημιουργώντας ένα κατακερματισμένο και δυσλειτουργικό περιβάλλον

– Στο πλαίσιο του κανονισμού κεφαλαιακών απαιτήσεων (CRR III), τα άυλα περιουσιακά στοιχεία δεν αναγνωρίζονται ως επιλέξιμες εξασφαλίσεις για ελάφρυνση κεφαλαίου, με αποτέλεσμα οι τράπεζες να αντιμετωπίζουν τα σχετικά δάνεια όπως τα μη εξασφαλισμένα

• Υψηλό κόστος και αβεβαιότητα της αποτίμησης

Η εκτίμηση της αξίας της πνευματικής ιδιοκτησίας παραμένει πολύπλοκη και δαπανηρή διαδικασία, ιδιαίτερα για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Οι εξειδικευμένοι εκτιμητές είναι περιορισμένοι, ενώ η έλλειψη επαρκών δεδομένων αγοράς καθιστά δύσκολη την επιβεβαίωση και τυποποίηση των αποτελεσμάτων αποτίμησης.

Πέντε προτεραιότητες για την αξιοποίηση της πνευματικής ιδιοκτησίας στη χρηματοδότηση

Η μελέτη προτείνει μια ολοκληρωμένη στρατηγική παρέμβαση, οργανωμένη γύρω από πέντε βασικούς άξονες πολιτικής, με στόχο να καταστεί η πνευματική ιδιοκτησία λειτουργικό εργαλείο χρηματοδότησης για τις επιχειρήσεις.

1. Ενίσχυση της “ορατότητας” της πνευματικής ιδιοκτησίας

Δημιουργία ενός εθελοντικού και ενοποιημένου πλαισίου γνωστοποίησης, ώστε τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα άυλα περιουσιακά στοιχεία να αναγνωρίζονται με σαφήνεια από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Σήμερα, μόλις το 13% των κατόχων αυτών των δικαιωμάτων έχει επιχειρήσει να αντλήσει χρηματοδότηση με βάση αυτά τα στοιχεία, ενώ οι περισσότεροι δεν έχουν προχωρήσει ποτέ σε επαγγελματική αποτίμηση.

2. Αξιόπιστη και εναρμονισμένη αποτίμηση

Διαμόρφωση ενός ευρωπαϊκού πλαισίου αποτίμησης, εναρμονισμένου με τα Διεθνή Πρότυπα Αξιολόγησης (IVS). Στόχος είναι τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να μπορούν να αποδίδουν στα άυλα περιουσιακά στοιχεία μια αξιόπιστη και συγκρίσιμη οικονομική αξία, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη της αγοράς.

3. Ενσωμάτωση της πνευματικής ιδιοκτησίας σε πιστωτικά εργαλεία

Ανάπτυξη εξειδικευμένων μηχανισμών εγγυοδοσίας που θα μειώνουν τον πιστωτικό κίνδυνο. Έτσι οι τράπεζες θα αποφεύγουν υπερβολικά συντηρητικές αποτιμήσεις, οι οποίες σήμερα περιορίζουν τη χρηματοδοτική αξιοποίηση της πνευματικής ιδιοκτησίας λόγω αβεβαιότητας για τη ρευστότητα και την εκτελεστότητά της.

4. Δημιουργία ισχυρής βάσης δεδομένων και τεκμηρίωσης

Δημιουργία αξιόπιστης, τυποποιημένης βάσης δεδομένων σχετικά με την απόδοση της πνευματικής ιδιοκτησίας. Η απουσία στοιχείων για ποσοστά ανάκτησης, αθετήσεις και συναλλακτικό κόστος οδηγεί σήμερα σε συντηρητικές εκτιμήσεις κινδύνου από τις τράπεζες και περιορίζει την ανάπτυξη της αγοράς.

5. Ενίσχυση του ευρωπαϊκού συντονισμού

Ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ κρατών μελών ώστε να διασφαλίζεται η ομοιόμορφη εφαρμογή προτύπων γνωστοποίησης, η διασφάλιση ποιότητας των αποτιμήσεων, η πρόσβαση σε εξειδικευμένη τεχνογνωσία και η ανάπτυξη κοινών ψηφιακών εργαλείων. Στόχος είναι ένα ενιαίο και λειτουργικό ευρωπαϊκό οικοσύστημα για την αξιοποίηση της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η εικόνα της Ελλάδας: Υστερήσεις αλλά και περιθώρια σύγκλισης

Ειδική ανάλυση για την Ελλάδα αποτυπώνει μια σύνθετη εικόνα: χαμηλές επιδόσεις σε κρίσιμους δείκτες καινοτομίας και χρηματοδότησης, αλλά και σαφείς δυνατότητες βελτίωσης μέσα από στοχευμένες παρεμβάσεις.

Στον τομέα της Έρευνας και Ανάπτυξης, η χώρα εξακολουθεί να υπολείπεται του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Το 2024 οι επενδύσεις διαμορφώθηκαν στο 1,54% του ΑΕΠ, σημαντικά χαμηλότερα από το 2,24% της ΕΕ, ενώ η συμμετοχή των επιχειρήσεων στις συνολικές δαπάνες παραμένει επίσης περιορισμένη. Τα δεδομένα αυτά αποτυπώνουν ένα αδύναμο οικοσύστημα μεταφοράς γνώσης προς την αγορά.

Ανάλογη υστέρηση καταγράφεται και στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Οι επιδόσεις της Ελλάδας σε καταθέσεις εμπορικών σημάτων, σχεδίων και διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας παραμένουν χαμηλές σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ιδιαίτερα όταν συνυπολογίζεται το μέγεθος της οικονομίας. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει περιορισμένη αξιοποίηση των διαθέσιμων εργαλείων προστασίας και εμπορικής εκμετάλλευσης της καινοτομίας.

Στο ευρύτερο πεδίο της ανταγωνιστικότητας, κατατάσσεται χαμηλά τόσο στον Παγκόσμιο Δείκτη Καινοτομίας όσο και στον Ευρωπαϊκό Πίνακα Αποτελεσμάτων Καινοτομίας, παρότι καταγράφεται βελτίωση τα τελευταία χρόνια. Η πρόοδος αυτή δείχνει ότι υπάρχει δυναμική, αλλά όχι ακόμη επαρκής για να καλύψει το ευρωπαϊκό χάσμα.

Ιδιαίτερα έντονα είναι τα προβλήματα στη χρηματοδότηση. Οι επενδύσεις επιχειρηματικού κεφαλαίου παραμένουν περιορισμένες, ενώ η διαθεσιμότητα εγχώριων κεφαλαίων είναι χαμηλή. Η Ελλάδα εμφανίζει από τα χαμηλότερα ποσοστά αποταμίευσης νοικοκυριών στην ΕΕ, αλλά και πολύ περιορισμένα αποθεματικά σε συνταξιοδοτικά ταμεία, γεγονός που μειώνει τη δυνατότητα διοχέτευσης πόρων προς επενδύσεις υψηλού ρίσκου, όπως η καινοτομία.

Οι αδυναμίες δεν σκιάζουν, ωστόσο, τις ευκαιρίες που μπορεί να αξιοποιήσει η Ελλάδα ώστε να κάνει βήματα προόδου. Η ενίσχυση της διαφάνειας γύρω από τα άυλα περιουσιακά στοιχεία και η ανάπτυξη αξιόπιστων μηχανισμών αποτίμησης μπορούν να λειτουργήσουν ως καταλύτες για την είσοδο περισσότερων ελληνικών επιχειρήσεων στο οικοσύστημα χρηματοδότησης μέσω πνευματικής ιδιοκτησίας. Παράλληλα, εργαλεία επιμερισμού κινδύνου – όπως εγγυοδοτικά σχήματα – μπορούν να μειώσουν την επιφυλακτικότητα των τραπεζών και να ανοίξουν την πρόσβαση σε κεφάλαια για επιχειρήσεις με ισχυρό καινοτομικό αποτύπωμα.

Η Ελλάδα αν και ξεκινά από χαμηλότερη βάση, διαθέτει τις δυνατότητες να αξιοποιήσει την πνευματική ιδιοκτησία ως μοχλό χρηματοδότησης και ανάπτυξης, υπό την προϋπόθεση όμως ότι θα κινηθεί συντονισμένα προς αυτή την κατεύθυνση.

Το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο: Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων

Η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά στον σχεδιασμό μιας από τις πιο φιλόδοξες πρωτοβουλίες κινητοποίησης κεφαλαίων των τελευταίων δεκαετιών, τη δημιουργία της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU). Φιλοδοξία, να ενεργοποιηθούν τα σημαντικά αποθέματα ιδιωτικών και θεσμικών κεφαλαίων που παραμένουν ανεκμετάλλευτα, διοχετεύοντάς τα σε παραγωγικές επενδύσεις, με προτεραιότητα την καινοτομία.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, η διάσταση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική. Η περιορισμένη εγχώρια ρευστότητα καθιστά πρώτιστης σημασίας την πρόσβαση σε διασυνοριακά κεφάλαια της ενιαίας αγοράς. Υπό τούτο το πρίσμα, η χρηματοδότηση που βασίζεται στην πνευματική ιδιοκτησία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα, συνδέοντας τις ελληνικές επιχειρήσεις με ευρύτερες ευρωπαϊκές πηγές χρηματοδότησης.

Επόμενα βήματα: Από τη θεωρία στην εφαρμογή

Στο πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου 2030, το EUIPO θέτει ως βασική προτεραιότητα την ενίσχυση του ρόλου της πνευματικής ιδιοκτησίας καθιστώντας την βασικό εργαλείο ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

Οι δράσεις επικεντρώνονται στη βελτίωση της αποτίμησης των άυλων περιουσιακών στοιχείων, στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση και στην ενίσχυση της συνεργασίας με χρηματοπιστωτικούς φορείς, τόσο από τον δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα.

Η μετάβαση από τη θεωρητική αναγνώριση της αξίας της πνευματικής ιδιοκτησίας στην πρακτική αξιοποίησή της αποτελεί το επόμενο κρίσιμο βήμα για την ευρωπαϊκή οικονομία.

Το στοίχημα της επόμενης δεκαετίας

Η Ευρώπη βρίσκεται σε μια καθοριστική καμπή. Ενώ διαθέτει ισχυρό επιστημονικό δυναμικό, καινοτόμες ιδέες και επιχειρηματικό ταλέντο, θα πρέπει παράλληλα να προσαρμόσει το χρηματοπιστωτικό της σύστημα ώστε να αναγνωρίζει και να αξιοποιεί ουσιαστικά την αξία της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι διπλή: να καλύψει τις υφιστάμενες υστερήσεις και ταυτόχρονα να αξιοποιήσει τις νέες ευρωπαϊκές δυνατότητες. Η ένταξη σε ένα πιο ώριμο οικοσύστημα χρηματοδότησης βάσει άυλων περιουσιακών στοιχείων μπορεί να δώσει ώθηση στις ελληνικές επιχειρήσεις, επιτρέποντάς τους να κεφαλαιοποιήσουν το βασικό τους πλεονέκτημα, τη γνώση και την καινοτομία.

Η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί τον κρίκο που συνδέει τις ιδέες με την αγορά. Το στοίχημα για την Ευρώπη – και κατ’ επέκταση την Ελλάδα – είναι να καταφέρουν να “ξεκλειδώσουν” αυτή την αξία τα επόμενα χρόνια, ώστε να συγκρατήσουν τα ταλέντα και τις επιτυχημένες επιχειρήσεις, γεγονός που θα συμβάλει στην κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη.

Πηγή: EUIPO – IP-backed finance in Europe: state of play and future perspectives, EUIPO – Country Note: Ελλάδα, European Commission – Draghi Report, IPWatchdog