Σε μια εποχή όπου μια νέα τεχνολογική εφαρμογή μπορεί να διαδοθεί παγκοσμίως μέσα σε λίγες ημέρες – και όχι πλέον σε δεκαετίες – η ταχύτητα της καινοτομίας αποκτά εντελώς νέα χαρακτηριστικά. Η έκθεση World Intellectual Property Report (WIPR) 2026, με τίτλο “Technology on the Move”, καταγράφει αυτήν ακριβώς την πρωτοφανή επιτάχυνση στη διάχυση της γνώσης, σκιαγραφώντας τον τρόπο με τον οποίο οι τεχνολογίες διαχέονται σήμερα διεθνώς αλλά και τους παράγοντες που επηρεάζουν την ταχύτητα, την έκταση και την ισορροπία αυτής της διαδικασίας.

Αξιοποιώντας δεδομένα που καλύπτουν πολλές δεκαετίες και αποτυπώνουν ιστορικές τάσεις έως τη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η νέα έκθεση του  Παγκόσμιου Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας (World Intellectual Property Organization) καταλήγει σε ένα σαφές συμπέρασμα: η τεχνολογία εξαπλώνεται ταχύτερα από ποτέ. Την ίδια στιγμή, όμως, αναδεικνύει ότι οι ανισότητες στην πρόσβαση και στην ικανότητα υιοθέτησης παραμένουν έντονες, επηρεάζοντας καθοριστικά τις αναπτυξιακές προοπτικές τόσο των κρατών όσο και επιχειρήσεων.

Πρωτοφανής επιτάχυνση στην παγκόσμια υιοθέτηση

Με βάση τα ιστορικά δεδομένα, η έκθεση καταγράφει μια άνευ προηγουμένου επιτάχυνση στον χρόνο που μεσολαβεί από την εφεύρεση μιας τεχνολογίας έως την παγκόσμια υιοθέτησή της. Το διάστημα μεταξύ καινοτομίας και πρώτης διεθνούς χρήσης έχει συρρικνωθεί δραματικά.

Τεχνολογίες του 19ου αιώνα, όπως ο τηλέγραφος και το αυτοκίνητο, χρειάστηκαν περίπου τέσσερις δεκαετίες για να φτάσουν σε χώρες ανά τον κόσμο. Αντίθετα, σήμερα πολλές τεχνολογίες – ιδίως στον ψηφιακό τομέα – εξαπλώνονται σε διαφορετικές αγορές μέσα σε εβδομάδες ή ακόμη και ημέρες, αξιοποιώντας την ψηφιακή διασύνδεση, τη συνεχή ροή πληροφοριών και τα παγκόσμια δίκτυα επικοινωνίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η γενετική τεχνητή νοημοσύνη, όπως το ChatGPT, το οποίο μετά τη διάθεσή του στο διαδίκτυο τον Νοέμβριο του 2022 απέκτησε χρήστες σχεδόν σε κάθε χώρα μέσα σε ελάχιστες ημέρες.

Η ταχύτητα αυτή δεν είναι τυχαία. Αντανακλά την ύπαρξη μιας ήδη διαμορφωμένης παγκόσμιας ψηφιακής υποδομής, που επιτρέπει την άμεση πρόσβαση και διάδοση νέων τεχνολογικών εφαρμογών χωρίς τους γεωγραφικούς και υλικούς περιορισμούς του παρελθόντος.

Γνώση χωρίς σύνορα αλλά με ανισότητες

Η ταχύτητα με την οποία οι ιδέες ταξιδεύουν μεταξύ χωρών έχει αυξηθεί ραγδαία: η ταχύτητα των διεθνών ροών γνώσης, όπως μετρώνται από παραπομπές σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας, έχει διπλασιαστεί τα τελευταία 50 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι οι εφευρέσεις και οι τεχνολογικές ιδέες κυκλοφορούν πλέον στον κόσμο πιο ελεύθερα και πιο γρήγορα από ποτέ.

Παρά τη σαφή επιτάχυνση στη διάχυση της τεχνολογίας, η έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας υπογραμμίζει ότι τα οφέλη δεν κατανέμονται ισόρροπα. Οι προηγμένες οικονομίες – όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης και η Ιαπωνία – εξακολουθούν να διατηρούν ισχυρό πλεονέκτημα τόσο στην παραγωγή όσο και στην εφαρμογή και εξαγωγή καινοτομίας.

Ταυτόχρονα, αρκετές ασιατικές χώρες  καταγράφουν ταχεία άνοδο στην ανάπτυξη και αξιοποίηση τεχνολογικών εφαρμογών, περιορίζοντας σταδιακά την απόσταση από τα παραδοσιακά κέντρα καινοτομίας. Η Ασία διακρίνεται όχι μόνο για τη σημαντική μείωση των τεχνολογικών διαφορών, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπερνά ακόμη και τα επίπεδα χρήσης των προηγμένων οικονομιών.

Στην Αφρική, η διάδοση των ψηφιακών τεχνολογιών δημιούργησε νέες τοπικές καινοτομίες, υπερβαίνοντας οικονομικούς περιορισμούς και περιορισμούς υποδομών. Παραδείγματα είναι οι υπηρεσίες κινητού χρήματος (π.χ. M-Pesa στην Κένυα) και οι λύσεις ενέργειας εκτός δικτύου, οι οποίες έχουν επιρροή και σε παγκόσμιες αγορές.

Ωστόσο, για πολλές αναπτυσσόμενες οικονομίες το βασικό ζήτημα δεν είναι μόνο η πρόσβαση σε νέες τεχνολογίες. Καθοριστικός παράγοντας παραμένει η λεγόμενη “απορροφητική ικανότητα”: η δυνατότητα δηλαδή των χωρών να ενσωματώνουν, να προσαρμόζουν και να αξιοποιούν αποτελεσματικά την τεχνολογία ώστε να μετατρέπεται σε ουσιαστικό αναπτυξιακό όφελος.

Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελεί η ευπάθεια των υποδομών στην Αφρική. Τα υποθαλάσσια καλώδια υψηλής χωρητικότητας μεταφέρουν πάνω από το 99% της διεθνούς κίνησης δεδομένων, και η βλάβη τους αποτελεί συχνή αιτία διακοπών στο διαδίκτυο με σημαντικές οικονομικές συνέπειες. Παράλληλα η πρόσβαση σε δίκτυα τελευταίας γενιάς παραμένει περιορισμένη: το 2023 μόνο το 12% των Αφρικανών είχε πρόσβαση σε 5G, έναντι 74% των Ευρωπαίων.

Τι καθορίζει την επιτυχία μιας καινοτομίας

Η έκθεση επισημαίνει τέσσερις βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν την ταχύτητα και την έκταση διάχυσης και αξιοποίησης μιας τεχνολογίας:

• Χαρακτηριστικά της τεχνολογίας. Οι λύσεις που είναι modular, χαμηλού κόστους και απαιτούν λιγότερες υποδομές εξαπλώνονται ταχύτερα.

• Ροές πληροφορίας. Οι ψηφιακές πλατφόρμες και η τεχνητή νοημοσύνη μειώνουν το κόστος μάθησης και επιτρέπουν γρήγορη υιοθέτηση.

• Απορροφητική ικανότητα. Η εκπαίδευση, οι δεξιότητες, η έρευνα και οι τεχνικές υποδομές καθορίζουν το αν μια χώρα μπορεί να προσαρμόσει τις τεχνολογίες στις τοπικές ανάγκες της.

• Δημόσια πολιτική και συστήματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Κατάλληλες ρυθμίσεις, πρότυπα διαλειτουργικότητας και επενδυτικό περιβάλλον δημιουργούν τις προϋποθέσεις για γρηγορότερη και πιο ισότιμη διάχυση.

Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η καινοτομία δεν φέρνει αποτελέσματα από μόνη της· πρέπει να συνοδεύεται από πολιτικές και επενδύσεις που επιτρέπουν σε επιχειρήσεις και κοινωνίες να την εφαρμόσουν και να την αξιοποιήσουν πλήρως.

Τρεις τομείς μελέτης: από τη γεωργία στην ψηφιακή εποχή

Η έκθεση περιλαμβάνει ειδικές μελέτες για διάφορους τομείς,  οι οποίες αναδεικνύουν πώς οι τεχνολογίες εξαπλώνονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα:

• Γεωργικές τεχνολογίες: Η υιοθέτηση νέων εργαλείων και μεθόδων εξαρτάται συχνά από τις τοπικές ανάγκες, τις πολιτικές και τις διαθέσιμες υποδομές.

• Καθαρές ενεργειακές τεχνολογίες: Καινοτομίες όπως τα φωτοβολταϊκά ή οι μπαταρίες για ηλεκτρικά οχήματα διαδίδονται πιο αργά καθώς απαιτούν σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές και εξειδικευμένες δεξιότητες.

• Ψηφιακές λύσεις: Οι εφαρμογές λογισμικού και οι ψηφιακές πλατφόρμες διαδίδονται ταχύτατα, αλλά η αποτελεσματικότητα της διάχυσης εξαρτάται από την πρόσβαση σε δίκτυα, την εκπαίδευση και τις δεξιότητες των χρηστών.

Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η ταχύτητα και η αποτελεσματικότητα της διάχυσης μιας τεχνολογίας δεν καθορίζονται μόνο από την ίδια την τεχνολογία, αλλά και από τις κοινωνικές, οικονομικές και θεσμικές δομές κάθε χώρας.

Τι υποδηλώνουν τα δεδομένα για την ανάπτυξη

Η ταχύτητα διάχυσης των τεχνολογιών από μόνη της δεν εξασφαλίζει οικονομική πρόοδο.

Ειδικότερα η έκθεση επισημαίνει:

• Η εφεύρεση από μόνη της δεν αρκεί: η πραγματική αξία προκύπτει όταν οι καινοτομίες υιοθετούνται και αξιοποιούνται αποτελεσματικά, μετατρέποντας τη γνώση σε παραγωγικότητα και οικονομική ευημερία.

• Οι επενδύσεις σε ανθρώπινο δυναμικό, υποδομές, κατάλληλες πολιτικές και αξιόπιστα συστήματα πνευματικής ιδιοκτησίας δεν αποτελούν πολυτέλεια, αλλά κρίσιμες στρατηγικές για χώρες που επιδιώκουν να γίνουν κόμβοι καινοτομίας και τεχνολογικής ανάπτυξης.

Συμπερασματικά

Η αποκαλυπτική έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας αναδεικνύει ότι οι τεχνολογίες σήμερα “ταξιδεύουν” ταχύτερα από ποτέ, ωστόσο η δίκαιη και αποτελεσματική διάχυση παραμένει πρόκληση.

Για χώρες που έχουν την φιλοδοξία να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητες της καινοτομίας, η έκθεση υπογραμμίζει την ανάγκη για πολιτικές που:

• Ενισχύουν την εκπαίδευση και την κατάρτιση

• Υποστηρίζουν έρευνα και ανάπτυξη υποδομών

• Διασφαλίζουν σταθερό και προβλέψιμο πλαίσιο πνευματικής ιδιοκτησίας

• Προωθούν συνεργασίες μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα

Με τέτοιες στρατηγικές, οι τεχνολογίες όχι μόνο θα διαδίδονται ταχύτερα, αλλά η διάχυση τους θα οδηγεί σε ουσιαστικά κοινωνικά και οικονομικά οφέλη για ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας.

Πηγή: World Intellectual Property Organization