Η εκπαίδευση διαχρονικά παραμένει μια από τις πιο ισχυρές παγκόσμιες δεσμεύσεις. Κάθε παιδί, ανεξάρτητα από την προέλευση ή την οικονομική του κατάσταση, έχει το αναφαίρετο δικαίωμα της πρόσβασης στη γνώση. Ωστόσο, η μελέτη της UNESCO «Global Education Monitoring (GEM) Report” για το 2026 εκπέμπει ένα σαφές μήνυμα ανησυχίας ότι οι ανισότητες εξακολουθούν να αποτελούν το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ανάπτυξη.

Καθώς η διεθνής κοινότητα πλησιάζει το ορόσημο του 2030, η έκθεση “Countdown to 2030: Access and Equity” καταγράφει μια  εξαιρετικά αντιφατική και προβληματική εικόνα: παρά το γεγονός ότι ο αριθμός των μαθητών παγκοσμίως έχει αυξηθεί εντυπωσιακά τα τελευταία χρόνια, η καθολική πρόσβαση στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση παραμένει ζητούμενο.

Υπό το πλαίσιο αυτό η επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης για την Εκπαίδευση τίθεται σε κίνδυνο καθώς οι ανισότητες είναι έντονα παρούσες, με εκατομμύρια παιδιά να αποκλείονται από την εκπαίδευση λόγω φτώχειας και γεωγραφικών περιορισμών.

Σημαντική διεύρυνση της πρόσβασης παγκοσμίως

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η συμμετοχή στην εκπαίδευση έχει αυξηθεί εντυπωσιακά τις τελευταίες δεκαετίες. Σήμερα, φοιτούν στα σχολεία περίπου 327 εκατομμύρια περισσότεροι μαθητές σε σχέση με το 2000, σημειώνοντας αύξηση της τάξης του 30%. Η άνοδος είναι ακόμη πιο έντονη στην προσχολική εκπαίδευση, με αύξηση 45%, ενώ στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ο αριθμός των φοιτητών έχει εκτοξευθεί κατά 161%.

Πολλές χώρες έχουν καταφέρει να σημειώσουν ουσιαστική πρόοδο, μέσα από συστηματικές και συχνά δύσκολες προσπάθειες. Μέτρα που στοχεύουν στην άρση των εμποδίων για τα πιο ευάλωτα παιδιά έχουν συμβάλει στην ένταξή τους στο σχολείο, στη διατήρησή τους στην εκπαιδευτική διαδικασία και τελικά στην ολοκλήρωση κάθε βαθμίδας εκπαίδευσης.

Παράλληλα, η ενίσχυση των θεσμικών και νομοθετικών πλαισίων έχει καταστήσει την εκπαίδευση πιο δίκαιη, οικονομικά προσβάσιμη και συμπεριληπτική, ενώ τα εκπαιδευτικά συστήματα γίνονται πιο ευέλικτα, προσαρμοζόμενα στις ανάγκες και τις συνθήκες των μαθητών. Οι εξελίξεις αυτές προσφέρουν πολύτιμα διδάγματα για τη διαμόρφωση της μελλοντικής παγκόσμιας εκπαιδευτικής ατζέντας.

Εκτός εκπαίδευσης: Επιστροφή σε ανησυχητική άνοδο

Έπειτα από μια σημαντική μείωση της τάξης του 33% την περίοδο 2000 – 2015, ο αριθμός των παιδιών και νέων που βρίσκονται εκτός εκπαίδευσης ακολουθεί πλέον αντίστροφη πορεία.

Για έβδομη συνεχή χρονιά καταγράφεται αύξηση, η οποία από το 2015 ανέρχεται στο 3%, φτάνοντας το 2024 τα 273 εκατομμύρια. Το στοιχείο αυτό μεταφράζεται σε μια σκληρή πραγματικότητα: ένα στα έξι παιδιά, εφήβους και νέους παγκοσμίως παραμένει εκτός εκπαιδευτικού συστήματος.

Ωστόσο, τα δεδομένα αυτά ενδεχομένως να μην αποτυπώνουν απόλυτα την πραγματικότητα και η εικόνα να είναι ακόμη πιο επιβαρυμένη. Σύμφωνα με συμπληρωματικά στοιχεία από ανθρωπιστικές πηγές, ο πραγματικός αριθμός πιθανόν υποεκτιμάται κατά τουλάχιστον 13 εκατομμύρια, ιδιαίτερα σε χώρες που πλήττονται από συγκρούσεις και κρίσεις.

Παρά τις προκλήσεις, η πρόοδος δεν είναι αδύνατη. Ορισμένες χώρες έχουν καταφέρει να μειώσουν τα ποσοστά εκτός σχολείου κατά τουλάχιστον 80% από το 2000. Ενδεικτικά, η Μαδαγασκάρη και το Τόγκο για τα παιδιά, το Μαρόκο και το Βιετνάμ για τους εφήβους, καθώς και η Γεωργία και η Τουρκία για τους νέους, αποτελούν παραδείγματα που δείχνουν ότι με στοχευμένες πολιτικές, η ανατροπή της τάσης είναι εφικτή.

Ολοκλήρωση της εκπαίδευσης: Πρόοδος με αργούς ρυθμούς και άνισες αφετηρίες

Παρά τη στασιμότητα στα ποσοστά των παιδιών που βρίσκονται εκτός σχολείου, ολοένα και περισσότερα παιδιά καταφέρνουν να ολοκληρώσουν την εκπαίδευσή τους. Από το 2000 έως σήμερα, το ποσοστό ολοκλήρωσης αυξήθηκε από 77% σε 88% στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, από 60% σε 78% στη κατώτερη δευτεροβάθμια και από 37% σε 61% στη ανώτερη δευτεροβάθμια.

Ωστόσο, η πρόοδος παραμένει αργή, με την αύξηση στην ανώτερη δευτεροβάθμια να κινείται περίπου στο 1% ετησίως. Με τους σημερινούς ρυθμούς, η παγκόσμια επίτευξη ποσοστού 95% στην ολοκλήρωση της ανώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης μετατίθεται χρονικά έως το 2105.

Σημαντική βελτίωση καταγράφεται και στη μείωση της επανάληψης τάξεων: κατά 62% στην πρωτοβάθμια και 38% στη δευτεροβάθμια κατώτερη εκπαίδευση. Η εξέλιξη αυτή εξηγεί γιατί τα ποσοστά ολοκλήρωσης αυξάνονται, ακόμη και όταν ο αριθμός των παιδιών εκτός σχολείου δεν μειώνεται αντίστοιχα.

Παρά τα θετικά βήματα, οι ανισότητες παραμένουν έντονες, ιδίως στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Πολλά παιδιά ξεκινούν το σχολείο με καθυστέρηση και επαναλαμβάνουν τάξεις, με αποτέλεσμα να ολοκληρώνουν κάθε βαθμίδα αρκετά χρόνια αργότερα από την προβλεπόμενη ηλικία.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η διαφορά μεταξύ “έγκαιρης” και “καθυστερημένης” ολοκλήρωσης στη δευτεροβάθμια κατώτερη εκπαίδευση φτάνει τις 4 ποσοστιαίες μονάδες, ενώ στις χώρες χαμηλού εισοδήματος αγγίζει τις 9, ένα χάσμα που διευρύνεται σταθερά από το 2005.

Πρόοδος στην συμπεριληπτική εκπαίδευση και τη διάρκεια της υποχρεωτικής

Αχτίδα αισιοδοξίας αποτελεί το γεγονός ότι από το 2000, το ποσοστό των χωρών που διαθέτουν νομοθεσία για την συμπεριληπτική εκπαίδευση αυξήθηκε από 1% σε 24%. Παράλληλα, οι χώρες που προβλέπουν ρητά στα νομοθετήματά τους ότι τα παιδιά με αναπηρίες πρέπει να φοιτούν σε συμπεριληπτικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα αυξήθηκαν από 17% σε 29%.

Η αναγνώριση της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης με επίσημη οριστική περιγραφή επεκτάθηκε σημαντικά, από 68% το 2020 σε 84% το 2025, ενώ το ποσοστό των χωρών που υιοθετεί έναν ορισμό πέρα από το πεδίο της αναπηρίας ανέβηκε από 51% σε 69%.

Αναφορικά με τη διάρκεια της εκπαίδευσης, μεταξύ 1998 και 2023, σε 158 χώρες, το ποσοστό των χωρών με 12 χρόνια υποχρεωτικής εκπαίδευσης αυξήθηκε από 8% σε 26%. Σε 130 χώρες, η μέση διάρκεια της δωρεάν εκπαίδευσης αυξήθηκε από 10 χρόνια σε 10,8 χρόνια, καταδεικνύοντας μια σαφή επέκταση της προσβασιμότητας στην εκπαίδευση.

Η Μεγάλη Πρόκληση: Ισότητα στην Εκπαίδευση

Η UNESCO υπογραμμίζει ότι η κύρια πρόκληση σήμερα δεν περιορίζεται πλέον στην πρόσβαση, αλλά επικεντρώνεται στην ισότητα. Παρά τη γενική αύξηση των εγγραφών, η κατανομή των εκπαιδευτικών ευκαιριών παραμένει άνιση, με ορισμένα κοινωνικά στρώματα να μένουν συστηματικά αποκλεισμένα.

Επιπρόσθετα, η πραγματική ισότητα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από παράγοντες, όπως η ποιότητα της διδασκαλίας, η επάρκεια των εκπαιδευτικών πόρων και οι κοινωνικές συνθήκες των μαθητών. Ακόμη και όταν τα παιδιά βρίσκονται στο σχολείο, οι διαφορές αυτές καθορίζουν πόσο μπορούν να προοδεύσουν και να ολοκληρώσουν τον εκπαιδευτικό τους κύκλο.

Ως εκ τούτου, η έννοια της “εκπαιδευτικής δικαιοσύνης” καθίσταται καθοριστική για την αξιολόγηση της πραγματικής προόδου στην εκπαίδευση.

Χρηματοδότηση χωρίς στόχευση στην ισότητα

Η μελέτη καταγράφει σημαντικά κενά στον τρόπο με τον οποίο χρηματοδοτείται η εκπαίδευση. Όπως επισημαίνει η UNESCO, η μη στοχευμένη χρηματοδότηση αναπαράγει και ενισχύει τις υφιστάμενες ανισότητες.

Ειδικότερα, σύμφωνα με τα ευρήματα:

• Λιγότερες από 1 στις 10 χώρες διαθέτουν ισχυρό σύστημα χρηματοδότησης με επίκεντρο την ισότητα

• Συχνά, οι πόροι κατανέμονται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες των πιο ευάλωτων

Επιπρόσθετα, στην προσχολική εκπαίδευση, το 54% των χωρών μεταβιβάζει πόρους σε δομές που εξυπηρετούν παιδιά από ευάλωτες ομάδες, το 26% κατευθύνει πόρους σε οικογένειες μέσω του υπουργείου Παιδείας και το 55% μέσω άλλου υπουργείου.

Αντίστοιχα, στην ανώτατη εκπαίδευση, 1 στις 3 χώρες δεν χρεώνει δίδακτρα στα δημόσια πανεπιστήμια, σχεδόν 1 στις 2 επιδοτεί τη φοιτητική στέγαση, 4 στις 10 υποστηρίζει τη μετακίνηση των φοιτητών και λιγότερες από 3 στις 10 επιδοτεί τα σχολικά βιβλία.

Προβλήματα στη μέτρηση και στα δεδομένα

Παρά την πρόοδο στη συλλογή στοιχείων, η έκθεση επισημαίνει σοβαρά κενά:

• Περιορισμένη πληροφόρηση για ευάλωτες ομάδες μαθητών

• Δυσκολία σύγκρισης δεδομένων μεταξύ χωρών

• Ατελής καταγραφή φαινομένων όπως η σχολική απουσία

Τα κενά αυτά δυσκολεύουν τη σχεδίαση και την εφαρμογή αποτελεσματικών εκπαιδευτικών πολιτικών.

Εκπαίδευση σε έναν κόσμο κρίσεων

Εξωτερικοί παράγοντες δημιουργούν προσκόμματα στην πρόσβαση και την σταθερή παρακολούθηση της εκπαίδευσης.

• Κλιματικές κρίσεις και ακραία καιρικά φαινόμενα: Πλημμύρες, τυφώνες, ξηρασίες και πυρκαγιές προκαλούν διακοπές στη σχολική φοίτηση, καταστρέφουν υποδομές και αναγκάζουν μαθητές και εκπαιδευτικούς να εγκαταλείψουν προσωρινά τις σχολικές τους δραστηριότητες.

• Συγκρούσεις και μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών: Οι ένοπλες συρράξεις και οι προσφυγικές ροές αυξάνουν τον αριθμό των παιδιών που μένουν εκτός εκπαίδευσης ή χάνουν χρόνια μάθησης. Τα παιδιά σε ζώνες κρίσης συχνά αντιμετωπίζουν πρόσθετα εμπόδια, όπως έλλειψη ασφαλών σχολικών χώρων και περιορισμένη πρόσβαση σε διδασκαλία υψηλής ποιότητας.

Σε πολλές περιοχές, μεγάλο ποσοστό σχολείων πλήττεται άμεσα από φυσικές ή ανθρωπογενείς κρίσεις, γεγονός που πολλαπλασιάζει τον κίνδυνο πρόωρης εγκατάλειψης της εκπαίδευσης και υπογραμμίζει την ανάγκη για ανθεκτικά και ευέλικτα εκπαιδευτικά συστήματα.

Οι παράγοντες που διαμορφώνουν την πρόοδο

Η διάχυση της εκπαίδευσης σε όλους δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις εκπαιδευτικές πολιτικές. Παράγοντες εκτός του στενού πλαισίου της εκπαίδευσης, όπως η αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας, οι προοπτικές μετανάστευσης, αλλά και η σταθερότητα σε χώρες που ανακάμπτουν από συγκρούσεις, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της συμμετοχής και της ολοκλήρωσης της εκπαίδευσης.

Ταυτόχρονα, οι πειραματικές αξιολογήσεις έχουν συνεισφέρει σημαντικά για αποτελεσματικές παρεμβάσεις σε θέματα όπως η σύνδεση της εκπαίδευσης με την υγεία και την διατροφή. Παρά ταύτα, παρατηρείται συχνά ότι προσδίδεται υπερβολική έμφαση σε βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα χωρίς να λαμβάνεται επαρκώς υπόψη ο ρόλος των ισχυρών και ανθεκτικών θεσμών που είναι απαραίτητοι για τη βιώσιμη εφαρμογή των πολιτικών.

Το βασικό συμπέρασμα είναι σαφές: δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση. Η πρόοδος στην εκπαίδευση απαιτεί συνδυασμό συνεκτικών και προσαρμοσμένων πολιτικών, που ενισχύουν τους θεσμούς, αυξάνουν τη ζήτηση για εκπαίδευση και ταυτόχρονα βελτιώνουν την προσφορά και την ποιότητά της.

Βελτίωση της παρακολούθησης στην εκπαίδευση

Η αποτελεσματική παρακολούθηση της εκπαίδευσης είναι καθοριστική για πολιτικές με πραγματικό αντίκτυπο. Προς τούτο η μελέτη επισημαίνει ότι χρειάζονται ουσιαστικές βελτιώσεις:

• Σαφείς εθνικοί στόχοι εντός ενός κοινού παγκόσμιου πλαισίου, με διαφάνεια και επαρκείς πόρους.

• Αξιοποίηση πολλαπλών πηγών δεδομένων για ολοκληρωμένη εικόνα της συμμετοχής και των ανισοτήτων, καθώς πολλά συστήματα βασίζονται ακόμα σε περιορισμένα στοιχεία.

• Βελτίωση δεικτών παρακολούθησης, ιδιαίτερα για χώρες σε κρίση και την τριτοβάθμια εκπαίδευση, ώστε οι μετρήσεις να αντανακλούν την πραγματική πρόοδο.

• Καταγραφή και αξιολόγηση πολιτικών, για να εντοπίζεται τι λειτουργεί και να στηρίζονται τεκμηριωμένες παρεμβάσεις.

Συνολικά, η ενίσχυση της παρακολούθησης απαιτεί συντονισμό, διαφάνεια και ουσιαστική χρήση δεδομένων, ώστε οι πολιτικές να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες.

Το στοίχημα για το μέλλον

Η μελέτη υπογραμμίζει ότι η εκπαίδευση παραμένει κεντρικός μοχλός για τη αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων, αυτό όμως είναι δυνατό να επιτευχθεί μόνο όταν είναι ουσιαστικά προσβάσιμη και ποιοτική για όλα τα παιδιά.

Το μεγαλύτερο στοίχημα για τα επόμενα χρόνια δεν είναι απλώς η αύξηση των εγγραφών, αλλά η διασφάλιση ότι κανένα παιδί δεν θα μείνει πίσω, ανεξαρτήτως κοινωνικής προέλευσης, φύλου ή συνθηκών ζωής.

Καθώς το 2030 πλησιάζει, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να επιτύχουμε την εκπαίδευση για όλους, αλλά αν είμαστε έτοιμοι να αναθεωρήσουμε πολιτικές που την εμποδίζουν.

Πηγή: UNESCO