Η εορταστική περίοδος των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς είναι συνυφασμένη διαχρονικά με την αφθονία. Τα γιορτινά τραπέζια, οι γενναιόδωρες μερίδες και τα πλούσια γεύματα αποτελούν για πολλές κοινωνίες σύμβολα φιλοξενίας, παράδοσης και συλλογικότητας.

Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα αφθονίας, αναδύεται μια λιγότερο ορατή πραγματικότητα: η σπατάλη τροφίμων αυξάνεται σημαντικά κατά τη διάρκεια των εορτών, με σοβαρές περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες.

Σύμφωνα με διεθνείς εκτιμήσεις, η σπατάλη τροφίμων κορυφώνεται κατά τις εορταστικές περιόδους, καθώς τα νοικοκυριά τείνουν να αγοράζουν και να παρασκευάζουν μεγαλύτερες ποσότητες τροφίμων από όσες τελικά καταναλώνονται.

Τα περισσεύματα συχνά απορρίπτονται, ενώ τρόφιμα που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν καταλήγουν στα απορρίμματα, την ίδια στιγμή που η επισιτιστική ανασφάλεια αυξάνεται σε πολλές περιοχές του κόσμου.

Γιατί αυξάνεται η σπατάλη τροφίμων τις γιορτές

Η αύξηση της σπατάλης τροφίμων κατά τις γιορτές εδράζεται σε μια σειρά παραγόντων:

• την πολιτισμική αντίληψη της αφθονίας ως ένδειξης φιλοξενίας

• τον ελλιπή σχεδιασμό γευμάτων και τις παρορμητικές αγορές

• την παρερμηνεία των ενδείξεων ημερομηνίας λήξης

• την έλλειψη πρακτικών για την ορθή αποθήκευση και επαναχρησιμοποίηση των περισσευμάτων

Συχνά, η σπατάλη τροφίμων τις ημέρες των εορτών αντανακλά συνήθειες και όχι πραγματικές ανάγκες.

Περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος

Η σπατάλη τροφίμων δεν είναι μόνο θέμα ηθικής ή υπερβολής:

Στην ΕΕ, η ετήσια σπατάλη τροφίμων αντιστοιχεί σε περίπου 130 δισ. ευρώ αγοραίας αξίας, ποσό που χάνεται από την παραγωγή έως την κατανάλωση.

Επιπλέον, η παραγωγή και μεταφορά τροφίμων που τελικά καταλήγουν στα σκουπίδια συνεισφέρει σημαντικά στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, επιβαρύνοντας το περιβάλλον.

Ένα παγκόσμιο ζήτημα με τοπικές επιπτώσεις

Η σπατάλη τροφίμων δεν αποτελεί μόνο ατομικό ή οικιακό πρόβλημα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, σχεδόν το ένα τρίτο των παραγόμενων τροφίμων καταλήγει ως απόβλητο, επιβαρύνοντας το περιβάλλον.

Όταν πετάμε μια μερίδα φαγητού, δεν πετάμε μόνο το ίδιο το προϊόν. Πετάμε:

• Νερό: Τις χιλιάδες λίτρα που χρειάστηκαν για την παραγωγή του.

• Ενέργεια: Τα καύσιμα για τη μεταφορά και τη συντήρησή του.

• Εκπομπές Αερίων: Το φαγητό που αποσυντίθεται στις χωματερές παράγει μεθάνιο, ένα αέριο του θερμοκηπίου 25 φορές πιο ισχυρό από το διοξείδιο του άνθρακα.

Στην Ευρώπη, εκατομμύρια τόνοι βρώσιμων τροφίμων απορρίπτονται κάθε χρόνο, ακόμη και σε συνθήκες αυξανόμενου κόστους ζωής και άνισης πρόσβασης σε επαρκή και ποιοτική διατροφή.

Το αποτύπωμα της σπατάλης τροφίμων στην Ευρώπη

Σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), 1/3 της παγκόσμιας τροφής που παράγεται χάνεται ή σπαταλιέται σε κάποιο στάδιο πριν καταλήξει στο πιάτο.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά:

• Στην ΕΕ παράγονται σχεδόν 60 εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων τροφίμων ετησίως – περίπου 132 κιλά ανά άτομο – με επιπτώσεις στο περιβάλλον, την οικονομία και τους φυσικούς πόρους.

• Η σπατάλη τροφίμων στην ΕΕ αντιστοιχεί στο 16% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από το σύστημα τροφίμων, ενώ καταναλώνει και πολύτιμους πόρους όπως νερό και ενέργεια

• Στην ΕΕ, η ετήσια σπατάλη τροφίμων αντιστοιχεί σε περίπου 130 δισ. ευρώ αγοραίας αξίας, ποσό που χάνεται από την παραγωγή έως την κατανάλωση.

Αυτά τα στοιχεία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία κατά την εορταστική περίοδο, όταν οι ποσότητες τροφίμων που παρασκευάζονται ξεπερνούν τις πραγματικές ανάγκες, με αποτέλεσμα συχνά σημαντικά υπολείμματα να καταλήγουν στα σκουπίδια.

Πρωτοβουλίες σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο

Οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) των Ηνωμένων Εθνών περιλαμβάνουν ρητή δέσμευση για τη μείωση στο μισό της σπατάλης τροφίμων και τον περιορισμό των απωλειών τροφής έως το 2030.

Η αντιμετώπιση του food loss και του food waste αποφέρει πολλαπλά οφέλη: ενισχύει τις οικονομίες, στηρίζει επιχειρήσεις και καταναλωτές, προστατεύει τη δημόσια υγεία και μειώνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της διατροφικής αλυσίδας.

Η εξέλιξη των παγκόσμιων προσπαθειών για τη μείωση της απώλειας και της σπατάλης τροφίμων παρακολουθείται συστηματικά μέσω πρωτοβουλιών όπως το Systems Change Lab, το οποίο συλλέγει και αναλύει κρίσιμα δεδομένα για τη μετάβαση προς βιώσιμα διατροφικά συστήματα.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει για πρώτη φορά νομικά δεσμευτικούς στόχους μείωσης της σπατάλης τροφίμων έως το 2030:

• Μείωση κατά 10% των αποβλήτων στη μεταποίηση και παραγωγή τροφίμων σε σύγκριση με την περίοδο 2021–2023

• Μείωση κατά 30% κατά κεφαλήν στη σπατάλη από το λιανικό εμπόριο, την εστίαση, τις υπηρεσίες σίτισης και τα νοικοκυριά

Οι κατευθύνσεις περιλαμβάνουν επίσης την προώθηση εθελοντικών δωρεών απούλητων τροφίμων που είναι ασφαλή για κατανάλωση, αυξάνοντας τη δυνατότητα αξιοποίησης αντί για απόρριψη.

Γιατί έχει σημασία η μείωση της σπατάλης τροφίμων

Η σπατάλη τροφίμων δεν επηρεάζει μόνο την σίτιση, είναι κρίσιμη και για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και τη διατήρηση των φυσικών πόρων:

• Η παραγωγή κι εν τέλει η απώλεια τροφίμων συνεισφέρει έως 10% των συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

• Η μείωση της σπατάλης μπορεί να αποτελέσει μία από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές για την επίτευξη των στόχων της Συμφωνίας του Παρισιού και τη συγκράτηση της ανόδου της θερμοκρασίας του πλανήτη.

• Η σπατάλη τροφίμων σημαίνει επίσης άσκοπη χρήση νερού, ενέργειας και γης, με αποτέλεσμα περισσότερη παραγωγή να πιέζει το περιβάλλον και τα οικοσυστήματα.

• Οικονομικά, η μείωση του food waste θα μπορούσε να αποφέρει δισεκατομμύρια δολάρια εξοικονόμησης σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά, ενισχύοντας ταυτόχρονα τη διατροφική ασφάλεια.

Μικρές αλλαγές, ουσιαστικός αντίκτυπος

Η μείωση της σπατάλης τροφίμων δεν συνεπάγεται περιορισμό του εορτασμού αλλά ενισχύει την ευαισθητοποίηση που δύναται να συμβάλει στη μετάβαση από την υπερβολή στη συνειδητή κατανάλωση.

Απλές αλλά ουσιαστικές πρακτικές θα συμβάλλουν όχι μόνο στο ατομικό αλλά κυρίως στο συλλογικό καλό:

• Συντονίστε τις αγορές σας με βάση τις πραγματικές ανάγκες

• Μοιράστε τα περισσεύματα με φίλους, γείτονες ή κοινωνικές δομές

• Αξιοποιήστε δημιουργικά υπολείμματα σε νέες συνταγές

• Υποστηρίξτε δωρεές και κοινωνικά προγράμματα τροφίμων στην κοινότητά σας

Γιορτές με νόημα και ουσία

Η μείωση της σπατάλης των τροφίμων δεν αφαιρεί τίποτα από το εορταστικό πνεύμα, αντιθέτως το ενισχύει.

Σε μια εποχή περιβαλλοντικών και κοινωνικών προκλήσεων, οι συνειδητές επιλογές στο εορταστικό τραπέζι μπορούν να γίνουν πράξη αλληλεγγύης και σεβασμού προς τον πλανήτη.

Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό γιορτινό μήνυμα να μην είναι η αφθονία, αλλά η φροντίδα.

Με πληροφορίες από: European Commission, European Parliament, Consilium of Europe, World Resources Institute, Food and Agriculture Organization of the United Nations